Titash Ekti Nadir Naam (A River Called Titas)

ਅਦਵੈਤ ਮੱਲ ਬਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਕਲਮ ਚੁੱਕੀ। ਉਹ ਤਿਤਾਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਵੀ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

“Titash Ekti Nadir Naam” ਇੱਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੱਲਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਮੀ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ, ਜਦੋਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੁਬਲਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। [medium pause] ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗੀ?” ਸੁਬਲਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਵਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਦੀ ਦੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ। ਅਦਵੈਤ ਮੱਲ ਬਰਮਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਨਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਭੈਣ ਵੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਕੀਕਤ ਜੋ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਪੈਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।” [sigh]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਇੰਨਾ ਬਰੀਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [uhm] ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨਦੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇੱਕ ਕੌਮ ਆਪਣੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ “Titash Ekti Nadir Naam” ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।