सोरठ तारा वहता पाणी

हृदयात खोलवर रुतणारी ओढ म्हणजे ‘Sorath Tara Vaheta Pani’. जेव्हा वाळलेल्या जमिनीला भेगा पडतात आणि माणसांची मनेही तशीच तडफडतात, तेव्हा धैर्याचा एक अंकुर कसा फुलतो, याचे हे जिवंत दर्शन आहे. झवेरचंद मेघाणी यांनी काठियावाडच्या मातीचा गंध या कादंबरीत अशा प्रकारे ओतला आहे की, वाचताना हाताला धरणीची उबदार धूळ लागल्याचा भास होतो.

कल्याणपूरच्या त्या भीषण दुष्काळात, जेव्हा विहिरींच्या तळाला केवळ चिखल उरला आहे, तेव्हा वलो नावाचा एक खंबीर तरुण उभा राहतो. वलो आणि शहरातून आलेली राजू—दोघांच्या जगण्याच्या पद्धती वेगळ्या, पण त्यांचे एक होणे म्हणजे जणू निसर्गाशी जुळवून घेणारा नवा सूर आहे.

एका प्रसंगाची आठवण येते, जेव्हा वलो एका वाळलेल्या ओढ्याकाठी उभा राहून आकाशाकडे बघत म्हणतो, “वेड्या, पावसाची वाट बघण्यात आयुष्य घालवू नकोस, पाणी वाहून नेणाऱ्या वाटा शोध.” [short pause] तेव्हा राजूच्या डोळ्यांत दिसणारी ती चमक, केवळ प्रेमाची नव्हती, तर ती एका बदलाची पहाट होती.

झवेरचंद मेघाणी यांची भाषा म्हणजे जणू वाहती नदी. ते लिहितात, “सोरठची धरती म्हणजे केवळ माती नव्हे, तर ती इतिहासाचा एक जीवंत श्वास आहे.” या कादंबरीचा गाभा हाच आहे की, परंपरा आणि आधुनिकता यांच्या संघर्षात जेव्हा माणुसकीचे पाणी वाहते, तेव्हाच समाज जिवंत राहतो. [sigh]

मेघाणी यांच्या लेखणीत अशी जादू आहे की, ते साध्या वर्णनालाही काव्याची किनार देतात. वलो आणि राजूचा हा प्रवास केवळ प्रेमकथा नाही, तर तो निसर्गाशी आणि माणसांशी जुळलेल्या नात्याचा विजय आहे. जेव्हा राजू आपल्या वडिलांच्या विरोधात जाऊन त्या दुष्काळी गावात परत येते, तेव्हा कळून चुकते की खरा मार्ग हा सोयीचा नसून तो आत्मसन्मानाचा आहे.

तुम्हालाही हा प्रवास अनुभवताना कदाचित त्या तहानेने व्याकुळ झालेल्या गावाची तहान स्वतःच्या मनात जाणवेल. वलोच्या जिद्दीचा तो प्रवास आणि राजूचा तो निग्रह, तुम्हाला नक्कीच अंतर्मुख करेल. काय पुन्हा एकदा बहरून येईल ती जमीन? आणि वलो-राजूचे हे नाते टिकेल का? या प्रश्नांची उत्तरे तुम्हाला ‘Sorath Tara Vaheta Pani’ च्या पानांत शोधायला हवीत.