द माल्टीज फाल्कन

डॅशिअल हॅमेट यांनी लिहिलेल्या ‘The Maltese Falcon’ या कादंबरीबद्दल एक रंजक सत्य हे आहे की, त्यांनी स्वतः काही काळ ‘पिंकर्टन नॅशनल डिटेक्टिव्ह एजन्सी’मध्ये गुप्तहेर म्हणून काम केले होते. त्यामुळे या पुस्तकातील प्रत्येक प्रसंग हा निव्वळ कल्पनेवर आधारित नसून, अनुभवाच्या वास्तवावर कोरलेला आहे.

सॅन फ्रान्सिस्कोच्या धुक्याने माखलेल्या रस्त्यांवर सॅम स्पेड नावाचा एक खाजगी गुप्तहेर राहतो. त्याच्या कार्यालयात सिगारेटचा धूर आणि अपयशाचा वास दरवळतोय. तिथेच एका गूढ स्त्रीचे आगमन होते आणि सुरू होतो लोभ, खून आणि फसवणुकीचा एक काळा प्रवास. [short pause]

येथे एक प्रसंग आहे जो कायम स्मरणात राहतो. कॅस्पर गॅटमन हा महाकाय माणूस एका हातात महागडी छडी आणि दुसऱ्या हातात हव्यास घेऊन उभा आहे. तो स्पेडला विचारतो, “तुम्ही आयुष्यात कधी अशा वस्तूचा पाठलाग केलाय, जी तुम्हाला पूर्णपणे बदलून टाकेल?” स्पेड शांतपणे उत्तर देतो, “मी फक्त कामाचा पाठलाग करतो, स्वप्नांचा नाही.”

हॅमेटची लेखणी म्हणजे जणू धारदार सुरा. ते लिहितात, “सॅम स्पेडने आपले हृदय एका लॉकरमध्ये बंद करून ठेवले होते आणि त्याची किल्ली कोणालाच सापडणार नव्हती.” या कादंबरीचा खरा गाभा म्हणजे माणसाचा लोभ. ‘The Maltese Falcon’ नावाची ती हिरे-जडित मूर्ती केवळ एक निमित्त आहे; खरे तर ही कथा माणसाच्या त्या अंधाऱ्या पोकळीबद्दल आहे, जिथे सत्तेसाठी आणि पैशासाठी लोक स्वतःची नैतिकताही गहाण ठेवतात. अखेर ती मूर्ती मौल्यवान नसून केवळ शिसे असल्याचे समोर येते, तेव्हा हॅमेट दाखवून देतात की मानवी हव्यास किती निरर्थक आणि फसव्या असतो.

[sigh]

स्पेड जेव्हा आपल्या प्रेयसीला पोलिसांच्या स्वाधीन करतो, तेव्हा तो केवळ एका खुनीला शिक्षा देत नाही, तर तो स्वतःच्या जगातील एकाकीपणाचा स्वीकार करतो. शेवटी जेव्हा ती स्त्री त्याला सोडून जाते, तेव्हा मागे उरते फक्त सॅन फ्रान्सिस्कोचे थंड वारे. स्पेडचा हा कठोर निर्णय तुम्हाला चकित करतो का? की तुम्हाला त्याच्या नैतिकतेत एक वेगळीच क्रूरता जाणवते? ही कादंबरी वाचणे म्हणजे आरशात स्वतःला पाहण्यासारखे आहे. नक्की वाचा.