ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ

ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘Hind Swaraj’ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ, ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਿਚਾਲੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰਾਹਾਂ ਵੱਲ ਪਰਤੇਗਾ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਸਵਰਾਜ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਗੇ।” ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਸਭਿਅਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਵੇ।” [short pause]

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਹੈ। ਪਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼ ਸੀ—ਕੀ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦੇਵੇ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣੇ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲਣਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਉਦੋਂ ਸਨ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਾਂ? ‘Hind Swaraj’ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। [sigh]