हिंद स्वराज्य

महात्मा गांधी यांनी ‘Hind Swaraj’ हे पुस्तक १९०९ मध्ये जहाजावरून दक्षिण आफ्रिकेकडून लंडनला जात असताना, अवघ्या १० दिवसांत आपल्या डाव्या हाताने थकल्यावर उजव्या हाताने लिहीले होते, हे फार कमी लोकांना ठाऊक आहे. एका १२ वर्षांच्या मुलाला समजेल अशा भाषेत सांगायचे तर, हे पुस्तक म्हणजे केवळ ब्रिटिशांना देशाबाहेर काढणे नसून, स्वतःवर स्वतःचे राज्य कसे करायचे याचा मंत्र आहे.

हे पुस्तक एका संपादक आणि वाचक यांच्यातील संवादाच्या रूपात मांडले आहे. गांधीजींचे मुख्य म्हणणे असे आहे की, भारत केवळ राजकीय गुलामगिरीत नाही, तर तो पाश्चात्य भौतिकवादी संस्कृतीच्या जाळ्यात अडकला आहे. ते लिहितात, “सत्य आणि अहिंसा हीच खरी सत्ता आहे.” याचा अर्थ असा की, जोपर्यंत आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवत नाही, तोपर्यंत राजकीय स्वातंत्र्य पोकळ आहे.

गांधीजींचा असा दावा आहे की, ब्रिटिशांनी आपल्याला जिंकले नाही, तर आपण त्यांना भारतावर राज्य करण्याची संधी दिली. ते उदाहरण देतात की, जर आपण स्वदेशी वस्तूंवर अवलंबून राहिलो आणि परकीय यंत्रांच्या मोहात न पडलो, तर साम्राज्ये आपोआप कोसळतील. मात्र, अनेक टीकाकार असा आक्षेप घेतात की, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि औद्योगिकीकरणाशिवाय प्रगती कशी शक्य आहे? यावर गांधीजींचे उत्तर स्पष्ट आहे: प्रगती म्हणजे फक्त भौतिक संपत्ती वाढवणे नव्हे, तर नैतिक उंची गाठणे होय. [sigh]

त्यांचे शिक्षण केवळ कारकून बनवण्यासाठी नसावे, तर चारित्र्य घडवण्यासाठी असावे, हा त्यांचा आग्रह आजही विचार करायला लावतो. महात्मा गांधी हे एक कायदेतज्ज्ञ होते, पण या पुस्तकात ते एक द्रष्टे म्हणून समोर येतात. त्यांना भारताला केवळ स्वतंत्र नाही, तर स्वावलंबी पाहायचे होते.

शेवटी, ‘Hind Swaraj’ हे पुस्तक आपल्याला एकाच प्रश्नाकडे घेऊन जाते: स्वातंत्र्य म्हणजे काय? केवळ परकीय सत्तेची जागा बदलणे, की स्वतःच्या विचारांतून गुलामीची साखळी तोडणे? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे म्हणजे स्वतःचा शोध घेणे आहे. जीवनाकडे पाहण्याची ही एक नवी दृष्टी देणारे पुस्तक आहे, जी तुम्हाला वाचताना पुन्हा पुन्हा विचार करायला भाग पाडेल.