ਫਨੀਅੰਮਾ

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੈਦ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ?

M.K. Indira ਦੀ ਰਚਨਾ “Phaniyamma” ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖਿੱਚੀ ਸੀ।

ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ Phaniyamma ਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹੀ ਹੈ?” ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸੀਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ—ਜਦੋਂ Phaniyamma ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਡਰੋਂ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੇਕਰ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਢਾਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਣਾਵਾਂ?”

M.K. Indira ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “Phaniyamma ਦਾ ਮੌਨ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਸੀ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਕੀ Phaniyamma ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਰਹੀ? ਜਾਂ ਕੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ “Phaniyamma” ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਗਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।