ਪਿੰਜਰ
ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ
ਸਾਰਿਕਾ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ
ਸਾਰਿਕਾ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ
ਪਿੰਜਰ
Bhakti Yoga is a profound exploration of the path of devotion, presenting love, surrender, and spiritual discipline through the teachings of Swami Vivekananda.
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ
ਪਿੰਜਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੋ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਮਝ
‘ਪਿੰਜਰ (The Skeleton)’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਹੀ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੋ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਸ਼ੀਦ ਦੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਇੱਕ ਲਾਚਾਰ ਧੀ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ ਜਦੋਂ ਰਸ਼ੀਦ ਪੂਰੋ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਡਰ ਦੀ ਗੰਧ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਸ਼ੀਦ ਦੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥ ਪੂਰੋ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੋ ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਛੱਡ ਆ, ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਹੈ।” ਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ, “ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣਗੇ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈਂ।” [short pause]
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸੱਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਿੰਜਰ ਮਾਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਦ ਅਸੀਮ ਹੈ।” ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਦੋਹਰੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੋ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪ ਲਿਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਮਸਫ਼ਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਪਿੰਜਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੂਹ ਕਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ? ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਦ, ਇਹ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੁਹਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ। [sigh]