ਪਰਵਾ

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਯੁੱਧ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਯੁੱਧ ਅਖਵਾਏਗਾ?

ਐਸ.ਐਲ. ਭੈਰੱਪਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘Parva’ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ, ਜਾਦੂਈ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰੀ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਲਾਕ ਕੂਟਨੀਤੀਵਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਕੋਈ ਅਲੌਕਿਕ ਨਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਆਮ ਲੋਕ ਹਨ। [ਮੱਧਮ ਵਿਰਾਮ]

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦਰੌਪਦੀ ਦੇ ਚੀਰ-ਹਰਣ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪਲ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਸਾਈਖਾਨੇ ਵਰਗੀ ਬੋਅ ਹੈ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹੱਥ ਜਦੋਂ ਦਰੌਪਦੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਕਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਹੈ?” ਭੀਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਚਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੰਗਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਭੈਰੱਪਾ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੋਰ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [ਸਾਹ ਭਰਨਾ]

‘Parva’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਡੇ ਫੈਸਲੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਪਰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟੋਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ। [ਲੰਬਾ ਵਿਰਾਮ]