ਦੇਵਦਾਸ

ਦੇਵਦਾਸ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੋ ਲਈ ਉਹ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ: ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਲ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਦੇਵਦਾਸ ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਰੋ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਾਰੋ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇਂਗੀ?” ਪਾਰੋ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਹਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ, ਦੇਵਦਾਸ।” [medium pause]

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੋ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।”

ਦੇਵਦਾਸ ਦਾ ਪਤਨ, ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪਾਰੋ ਦਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ? [short pause] ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਾਂ?

ਦੇਵਦਾਸ ਦਾ ਅੰਤ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [long pause] ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਾਂ ਉਹ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ? ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ।