ਜ਼ੂਲ

ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਘੁਟਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ “Zool” ਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਾ ਬਾਗੇ ਨੇ ਵੇਨੂ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਉਕੇਰਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਵੇਨੂ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਆਸ਼ਾ ਬਾਗੇ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਚਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭੁੱਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਗੰਧ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਵੇਨੂ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤੜਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋ ਮਹਿਜ਼ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਨੂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਗੁੱਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹਾਂ? ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕੋਈ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ?” [medium pause] ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

“Zool” ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਾ ਬਾਗੇ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ; ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਔਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ।” [short pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਕੀ ਵੇਨੂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੱਭ ਪਾਵੇਗੀ? ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਹ ਚੁਣੇਗੀ? [long pause] ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ‘ਵੇਨੂ’ ਹੈ ਜੋ ਖੰਭ ਫੈਲਾ ਕੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਖੁਦ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।