झूल

आपल्या अस्तित्वाच्या भिंती जेव्हा आपल्याच ओळखीला कैद करू लागतात, तेव्हा आपण आतून कोमेजतो की पुन्हा नव्याने उमलतो? आयुष्याच्या मध्यंतरानंतर स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेणारी वेणू आणि तिची कहाणी म्हणजे ‘Zool’.

आशा बगे यांनी ‘Zool’ मध्ये एका मध्यमवर्गीय स्त्रीच्या मनातील संघर्षाला जिवंत केले आहे. [short pause] एका दुपारी, घराच्या खिडकीतून बाहेर पडणारा उन्हाचा पिवळा लख्ख प्रकाश वेणूच्या चेहऱ्यावर पडतोय. स्वयंपाकघरातल्या मसाल्यांचा तो ओळखीचा उग्र वास आता तिला गुदमरल्यासारखा वाटतोय. समोर डॉ. अजित बसले आहेत. त्यांच्या डोळ्यांतले ते बौद्धिक तेज वेणूच्या मनात एक साचलेली भावना जागृत करतंय—ती आहे ‘स्व’ची जाणीव.

“तुम्हाला खरंच वाटतं का की मी फक्त घर आणि उंबरठ्यापुरती मर्यादित आहे?” वेणूचा आवाज थरथरतो, पण त्यात एक ठामपणा आहे. डॉ. अजित शांतपणे उत्तर देतात, “वेणू, आरशात बघितल्यावर तुला स्वतःचे प्रतिबिंब कधी दिसले होते?” [medium pause] या संवादानंतर वेणूच्या मनात सुरू झालेली वादळे तिला एकाकी पाडतात, पण त्याच वेळी ती स्वतःला मुक्त करायला शिकते.

आशा बगे यांचे लेखन म्हणजे अनुभवांचे एक तरल लेणे आहे. त्या लिहितात, “पाणी जेव्हा स्वतःची जागा शोधते, तेव्हा ती नदी बनते; पण जेव्हा स्त्री स्वतःची जागा शोधते, तेव्हा ती एक संपूर्ण जग बनते.” या वाक्यातच कादंबरीचा गाभा दडलेला आहे.

‘Zool’ ही केवळ एका स्त्रीची घर सोडण्याची गोष्ट नाही, तर ती स्वतःकडे परत येण्याची गोष्ट आहे. ही कादंबरी आपल्याला सांगते की, समाजाच्या अपेक्षा आणि नात्यांच्या बंधनात गुदमरून न जाता, स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधणे हेच खरे स्वातंत्र्य आहे. वेणू जेव्हा आपल्या पतीशी आणि सासूशी नव्याने नाते जुळवते, तेव्हा त्यात परावलंबित्व नाही, तर एक प्रगल्भता दिसते. [sigh]

शेवटी, वेणूच्या आयुष्यात आलेले हे ‘Zool’ म्हणजे नक्की काय? तिचे साचलेले आयुष्य प्रवाही झाले की त्याने आपल्याच मर्यादा ओलांडल्या? वेणूचा हा प्रवास संपतो की एका नवीन पहाटेची नांदी ठरतो? हे जाणून घेण्यासाठी ‘Zool’ च्या पानांमधून प्रवास करणे अपरिहार्य आहे.