ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ

ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਬਾਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ। ਉਹ ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਂਤਰਿਕ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਬਾਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ‘ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ’ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਉਕੇਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਬਾਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਕੜਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਨਬਾਕੁਮਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ।” [short pause]

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੈਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀਆਂ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ; ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜਿਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੀਤ ਕਿਵੇਂ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ? [sigh] ਜਦੋਂ ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ ਤੂਫਾਨੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ‘ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ’ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਨਬਾਕੁਮਾਰ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ’ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ।