कपालकुंडला

ज्याला संसाराचा गंध नाही, अशी मुलगी संसाराच्या बंधनात अडकते आणि ज्याला स्थिरतेची ओढ आहे, तो वावटळीच्या प्रेमात पडतो; हा विरोधाभास म्हणजे बंकिमचंद्र चॅटोपाध्याय यांची ‘Kapalkundala’.

सुंदरबनच्या घनदाट अरण्यात, जिथे वाऱ्याचा सुसाट आवाज आणि समुद्राची गर्जना एकमेकांत मिसळते, तिथे नवकुमार एका भीषण बळीच्या सावटाखाली उभा आहे. समोर कापलाकुंडाला नावाच्या एका वनवासी कन्येचे गूढ रूप आहे. तिचे डोळे अथांग समुद्रासारखे आहेत, ज्यात कोणतीही मानवी मर्यादा नाही. बंकिमचंद्र लिहितात, “तिची नजर अशी होती जणू तिला जगाच्या पलीकडचे काहीतरी दिसत आहे.” तिने नवकुमारचा जीव वाचवला आणि एका अपरिचित ओढीने ती त्याला आपल्या जगात घेऊन गेली. [medium pause]

मला आठवणारा तो संवाद – जेव्हा नवकुमार तिला संसाराच्या चौकटीत राहण्यास सांगतो, तेव्हा ती निरुत्तर होऊन विचारते, “ज्या आकाशाचा अंत नाही, तिथल्या पक्ष्याला तुम्ही पिंजऱ्यात कसे अडकवू शकाल?” [uhm] हे केवळ एक वाक्य नाही, तर ती एक वेदना आहे. कापलाकुंडालाला मातीची ओढ आहे, पण मानवी मनाच्या गुंतागुंतीच्या जाळ्यांची नाही. नवकुमारची जुनी प्रेयसी पदमावती हिच्या कारस्थानांनी आणि एका तांत्रिकाच्या सूडाने जेव्हा त्यांचे आयुष्य वेढले जाते, तेव्हा कापलाकुंडालाला उमजते की तिचे अस्तित्व आता फक्त एका जखमेसारखे उरले आहे.

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे ‘स्वातंत्र्य विरुद्ध कर्तव्य’ हा संघर्ष आहे. बंकिमचंद्र आपल्याला हेच सांगतात की, काही माणसे ही निसर्गाच्या कुशीत जन्मलेली असतात, ज्यांना मानवी समाजाचे नियम बांधून ठेवू शकत नाहीत. [sigh] लेखकाची शब्दरचना इतकी प्रभावी आहे की, समुद्रकिनाऱ्यावर कोसळणाऱ्या लाटांचा आवाज आपल्याला आपल्या खोलीत ऐकू येऊ लागतो. [long pause]

कथानकाच्या शेवटी, वादळी रात्री जेव्हा ती नदीच्या पात्रात स्वतःला झोकून देते, तेव्हा ती आत्महत्या करत नाही; तर ती आपल्या मूळ स्वभावाकडे, म्हणजे अनंत निसर्गाकडे परत जाते. ‘Kapalkundala’ वाचणे म्हणजे आपल्याच आत दडलेल्या त्या वनवासी मनाला भेटणे आहे, ज्याला कशाचीही कैद नकोय. ही कथा वाचून मन जड होते, पण एक विलक्षण मोकळीकही देऊन जाते.