ਝੂਲਤਨ

ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਝੁਲਟਨ’ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਚੁੱਪ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜੀਵੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੇਰੁਖੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ: ਘਰ ਦੇ ਤੰਗ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌਂਧੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਕ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕਾਲੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਾਨ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਤੀ ਵਿੱਠਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ੱਕੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸਵਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿੱਠਲ ਗਰਜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਤੇਰੀ ਇਸ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ?” [short pause]
ਜੀਵੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਦੱਬਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਸਮਾਜ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਲਵੇਗਾ?”

ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਕਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕੈਦਖਾਨਾ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।” [sigh]

ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਪਟੇਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਜੀਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਜੀਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਝੁਲਟਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਪਾਵੇਗੀ? ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਾਹਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲੱਭ ਸਕੇਗੀ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘ਝੁਲਟਨ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।