ઝૂલણ

આ વાર્તાના અંત સુધી પહોંચતા, પરંપરા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વિશે તમે જે માનતા હતા, તે બધું જ બદલાઈ જશે.

પન્નાલાલ પટેલની ‘Jhultan’ એ કોઈ સામાન્ય નવલકથા નથી, પરંતુ એક સ્ત્રીના આત્માનો અવાજ છે. વાત છે જીવીની, જે એક એવા ઘરમાં કેદ છે જ્યાં પ્રેમ કરતાં નિયમોનું વજન વધારે છે. [sigh] સવારનો કુમળો તડકો જ્યારે તેના ઓરડાની બારીમાંથી અંદર આવે છે, ત્યારે જીવીના ચહેરા પરની કરચલીઓ તેના મૌન દુઃખની સાક્ષી પૂરે છે. રૂમમાં વાસી રોટલા અને ઠંડા ચૂલાની ગંધ પ્રસરેલી છે, જે તેના નિરસ જીવનનું પ્રતીક છે.

પન્નાલાલ પટેલનું લેખન એટલું ધારદાર છે કે તે સમાજની બેડીઓને વાચકની સામે ચીરીને મૂકે છે. તેમની એક અમર પંક્તિ યાદ આવે છે: “જે મન મુક્ત ન થઈ શક્યું, તે શરીર ભલેને આખી દુનિયા ફરી વળે, એ તો પિંજરામાં પુરાયેલા પંખી જેવું જ છે.”

એક દ્રશ્ય જે મને હંમેશા સ્પર્શી જાય છે, તે જીવી અને તેના બાળપણના મિત્ર કાળુ વચ્ચેનો સંવાદ છે. જીવી ધ્રૂજતા અવાજે કહે છે, “કાળુ, શું આ જિંદગી માત્ર ચૂલા અને સમાજના ડર પાછળ જ વેડફાઈ જશે?” કાળુની આંખોમાં સહાનુભૂતિ છે પણ તે જ સમયે વાસ્તવિકતાનો ડર પણ છે. વિઠ્ઠલની ઈર્ષ્યાભરી નજર અને સાસુના કઠોર વેણ વચ્ચે જીવીનો આંતરિક સંઘર્ષ આપણને હચમચાવી દે છે. જીવીના મનમાં સતત એ ભય છે કે ક્યાંક તેનું અસ્તિત્વ જ ભૂંસાઈ ન જાય. તે શું ઈચ્છે છે? થોડી આઝાદી, થોડો આદર અને પોતાનો અવાજ.

આ પુસ્તકનો છૂપો તર્ક એ છે કે સ્ત્રી જ્યારે પોતાના આત્મસન્માન માટે સમાજ સામે પડકાર ફેંકે છે, ત્યારે તે ફક્ત પોતાના માટે જ નહીં, પણ આવનારી પેઢીઓ માટે એક માર્ગ ખોલે છે. લેખકની કલમ પાત્રોની લાગણીઓને એટલી સચોટ રીતે કંડારે છે કે વાચકને લાગે કે પોતે જીવીના દુઃખનો એક હિસ્સો છે.

શું જીવી આ ઝૂલતી જિંદગીમાંથી છૂટકારો મેળવી શકશે? કે પછી પરંપરાઓનો ભાર તેને તોડી નાખશે? એ જાણવા માટે તમારે ‘Jhultan’ ના પાનાઓ ખોલવા જ પડશે. આ સફર તમારી પોતાની વિચારધારાને નવા વળાંક પર લઈ જશે.