ਇੰਨਾਲੇ (ਕੱਲ੍ਹ)

“Innale (Yesterday)” ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਲੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਪੀ. ਕੇਸ਼ਵਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ। [medium pause]

ਇਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਬਦਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਉੱਗੀ ਉੱਲੀ ਦੀ ਸਿੱਲ੍ਹ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਇੰਝ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੋਵੇ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਬੇਵਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਲਕ ਗਰਜਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਤੇਰਾ ਪੇਟ ਭਰ ਦੇਣਗੀਆਂ?” [short pause] ਮਜ਼ਦੂਰ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਅਰਦਾਸਾਂ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਭਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਜਾਗ ਗਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।”

ਕੇਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਜਾਦੂ ਇੱਥੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਫਰੋਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਜੰਗ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਬਾਏ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।” [sigh]

“Innale (Yesterday)” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਖੁਦ ਨਿਕਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ।