वसुमती नु वतन

स्वातंत्र्यानंतरच्या गुजरातच्या कोंडलेल्या घरामध्ये स्वतःचे अस्तित्व शोधताना येणारी ती तडफड, ती घुसमट आणि शेवटी स्वतःलाच शोधून काढण्याचा तो असीम आनंद, हे ‘Vasumati Nu Vatan’ या कादंबरीचे सार आहे. एका स्त्रीचा हा प्रवास केवळ चार भिंतींच्या बाहेर पडण्याचा नाही, तर स्वतःच्या मनाच्या मोकळ्या आकाशात भरारी घेण्याचा आहे.

चिनीलाल मडिया यांनी वसुमतीच्या मनातील द्वंद्व अतिशय जिवंतपणे टिपले आहे. [short pause] खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश तिच्या चेहऱ्यावर पडला आहे, घरात सासूच्या बोलण्याचा कर्कश आवाज घुमतोय आणि वसुमती शांतपणे आपल्या स्वप्नांचा गाभा शोधतेय. तिला जाणीव होते की, तिचे घर म्हणजे केवळ विटांचे बांधकाम नसून, स्वतःची ओळख जपणारी एक जागा हवी आहे.

तिच्या पतीशी, रमणलालशी झालेला तो संवाद आजही अंगावर शहारे आणणारा आहे. वसुमती ठामपणे विचारते, “माझ्या जगण्यातला माझा वाटा कुठे आहे?” रमणलाल उपहासाने हसून म्हणतो, “तू या घराची मालकीण आहेस, तुला अजून काय हवंय?” वसुमतीच्या डोळ्यांत तेव्हा एक वेगळीच चमक होती—ती चमक जी स्वतःला मुक्त करण्याच्या निर्णयाची होती. [sigh]

मडिया यांची लेखणी इथेच कमाल करते. त्यांच्या भाषेतला तो जिवंतपणा, वास्तवाचे ते टोकदार भान! ते लिहितात, “स्त्री जेव्हा स्वतःच्या अस्वस्थतेचे रूपांतर सर्जनशीलतेत करते, तेव्हा ती केवळ घर सोडत नाही, तर ती स्वतःचा पुनर्जन्म घेते.” ही कादंबरी एक साधी कथा नाही, तर ती एका स्त्रीच्या संघर्षाचे आणि आत्मसन्मानाचे महाकाव्य आहे. समाज, परंपरा आणि प्रेम यांच्या साखळदंडातून बाहेर पडून स्वतःचे ‘वतन’ शोधणारी वसुमती वाचकांनाही स्वतःच्या अंतरंगात डोकावण्यास भाग पाडते.

तिच्या या प्रवासात तिला मिळालेले यश केवळ बाह्य नाही, तर ते आंतरिक आहे. जर तुम्हाला एक स्त्री तिचे संपूर्ण आयुष्य कसे पुनर्निर्वाचित करते, हे अनुभवून पाहायचे असेल, तर ‘Vasumati Nu Vatan’ ही कादंबरी तुमच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचा ठेवा ठरेल. शेवटी तिने काय मिळवले आणि तिचे ‘वतन’ नेमके कुठे वसले होते? त्या उत्तराच्या शोधात तुम्हीही एकदा नक्कीच सामील व्हा.