बेड्टाडा जीवा

पश्चात्ताप आणि निसर्गाशी असलेल्या अतूट नात्याची ओढ, ‘Bettada Jeeva’ वाचताना अनुभवायला मिळते. ही कथा पश्चिम घाटातील एका वृद्ध माणसाच्या, अप्पण्णाच्या जगण्याची आहे, जो डोंगरदऱ्यांच्या कुशीत आपल्या मातीशी एकनिष्ठ राहून काळाच्या बदलत्या ओघाशी झुंज देत आहे.

के. शिवराम कारंत यांनी या कादंबरीत निसर्गाचा श्वास जणू साक्षात कागदावर उतरवला आहे. डोंगराच्या कुशीतल्या त्या झोपडीत पहाटेचा मंद गारवा आणि चुलीतल्या लाकडांचा हळूवार तडतडाट ऐकू येतो. [short pause] अप्पण्णा पहाटे उठतात, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांसमोर पसरलेला धुरकट डोंगर त्यांना खुणावत असतो. सरकारचे वन कायदे आणि आधुनिकतेची चकचकीत स्वप्ने जेव्हा त्यांच्या जुन्या जीवनशैलीला आव्हान देतात, तेव्हा अप्पण्णांच्या मनात एक द्वंद्व निर्माण होते. ते स्वतःशीच पुटपुटतात, “माझी ही जमीन फक्त मातीचा तुकडा नाही, तर माझ्या पूर्वजांचा आत्मा आहे. हे जंगल तोडणे म्हणजे स्वतःची मुळे छाटून घेण्यासारखे आहे.” [sigh]

येथे एक प्रसंग आहे जो कायम स्मरणात राहतो. अप्पण्णा आणि गावकरी जंगलात लागलेल्या भीषण आगीचा सामना करत आहेत. आगीच्या ज्वाळांचे लाल-नारंगी रूप आसमंत उजळून टाकत आहे. अप्पण्णा ओरडतात, “नदीकाठी जा! वारा फिरतोय, जीव वाचवा!” हे शब्द केवळ सूचना नाहीत, तर निसर्गाच्या रौद्र रूपासमोर झुकलेल्या एका मानवाचा आर्त आक्रोश आहे. [medium pause]

‘Bettada Jeeva’ ही केवळ एका माणसाची गोष्ट नाही; ही मानवाचे निसर्गाशी असलेले नाते आणि विकासाच्या नावाखाली हरवत चाललेल्या मूल्यांची शोकांतिका आहे. कारंत यांची लेखणी निसर्गातील सूक्ष्म बदलांचे वर्णन करताना इतकी प्रभावी ठरते की, वाचक त्या डोंगराच्या उतारावर उभा असल्याचा भास होतो. त्यांचे एक वाक्य तर मनाला भिडणारे आहे: “माणूस निसर्गाचा मालक नसून, तो या पृथ्वीच्या विशाल रचनेतील केवळ एक पाहुणा आहे.”

अप्पण्णाचे आयुष्य आपल्याला विचार करायला भाग पाडते. आधुनिकतेच्या शर्यतीत आपण काय कमावले आणि किती मोठे नुकसान करून घेतले? [long pause] हा ‘Saar’ वाचताना तुम्हाला केवळ एक कथा मिळणार नाही, तर स्वतःच्या मुळांचा शोध घेण्याची एक प्रेरणा मिळेल. ही कादंबरी तुमच्या काळजाला नक्कीच स्पर्श करेल.