संस्कार

नारायणप्पाच्या मृतदेहातून उग्र दर्प सुटला आहे. मरण पावलेला हा माणूस गावाच्या नियमांच्या, धर्माच्या आणि जातीच्या सीमांना आव्हान देऊन जगला होता. आता त्याच्या मृतदेहाचे काय करावे, यावरून संपूर्ण ब्राह्मण आळीत एक भयाण शांतता पसरली आहे. बाहेर उन्हाचा कडाका आहे आणि खोलीत कोंदटलेल्या हवेत मृतदेहाचा कुबट वास दाटून राहिला आहे. [short pause] हे ‘Samskara’ आहे.

यू.आर. अनंतमूर्ती यांनी या कादंबरीत केवळ एक कथा मांडलेली नाही, तर मानवी आत्म्याच्या साखळदंडातून मुक्त होण्याचा संघर्ष मांडला आहे. गावातील सर्वात विद्वान, प्रज्ञावंत ‘प्राणेशाचार्य’ जेव्हा धर्माच्या पुस्तकांत या प्रश्नाचे उत्तर शोधतात, तेव्हा त्यांना स्वतःच्याच अस्तित्वाचा पाया हादरलेला जाणवतो. एका क्षणी त्यांना स्वतःलाच प्रश्न पडतो, “मी आजवर जे जपले, ते माझे स्वतःचे होते की केवळ एक मुखवटा?”

मला आजही एक संवाद आठवतो. जेव्हा एक स्त्री प्राणेशाचार्यांना त्यांच्या कठोर नियमांच्या पलीकडे जाऊन, नैसर्गिक मानवी भावनेच्या जवळ नेते, तेव्हा ते साशंक होतात. ते विचारतात, “अधर्माची व्याख्या काय?” आणि उत्तर मिळते, “ज्या क्षणी तुम्ही माणुसकी विसरता, तोच खरा अधर्म.” [medium pause]

अनंतमूर्ती यांची लेखणी अत्यंत धारदार आहे. ते जेव्हा लिहितात, “प्राणेशाचार्यांच्या आतले ते शांत, संथ पाणी ढवळून निघाले होते,” तेव्हा वाचकाला त्या आतील वादळाचा अनुभव येतो. ‘Samskara’ ही कादंबरी केवळ एका धार्मिक पेचाबद्दल नाही, तर ती स्वतःला शोधण्याची एक वेदनादायी प्रक्रिया आहे. [sigh] ही कादंबरी विचारते: जेव्हा परंपरा आणि मानवी स्वभाव आमनेसामने येतात, तेव्हा सत्याचा मार्ग कोणता?

पुस्तकाच्या पानापानात दडलेला हा दाह, हा प्रश्न आणि ही अस्वस्थता तुम्हाला शांत बसू देणार नाही. जर तुम्हाला मानवी स्वभावाच्या गुंतागुंतीच्या छटा अनुभवायच्या असतील, तर ‘Samskara’ सारखे दुसरे पुस्तक नाही. हे पुस्तक वाचताना केवळ एक कथा वाचत नाही, तर आपण स्वतःच्याच मूल्यांची पडताळणी करत असतो. तुम्ही आता या प्रवासासाठी तयार आहात का? [long pause]