સંસ્કાર

પ્રાણેશાચાર્ય, એક એવો માણસ જેણે આખું જીવન શાસ્ત્રોના પાનાઓમાં અને પવિત્રતાના બંધનોમાં વિતાવ્યું છે. અત્યારે તે એક અટલ મૂંઝવણમાં છે. ગામનો બળવાખોર નારણપ્પા મરી ગયો છે, અને પ્રશ્ન એ છે કે શું એક પાખંડીના અંતિમ સંસ્કાર એક બ્રાહ્મણ કરી શકે? પ્રાણેશાચાર્યના માથા પર ચંદનનું તિલક સુકાઈ રહ્યું છે, રૂમમાં જૂના પુસ્તકોની ભેજવાળી ગંધ પ્રસરેલી છે, અને બહારની દુનિયામાં એક માણસની લાશ સડી રહી છે. [short pause] આ સ્થિતિ માત્ર ધર્મની નથી, પણ તેમની પોતાની આત્માના અસ્તિત્વની છે.

યુ.આર. અનંતમૂર્તિની આ કૃતિ ‘Samskara’ એક એવી મુસાફરી છે જે વાંચકને અંદરથી હચમચાવી દે છે. એક યાદગાર દ્રશ્યમાં, જ્યારે પ્રાણેશાચાર્ય પોતાની સઘળી મર્યાદાઓ તોડીને એક સ્ત્રીને મળે છે, ત્યારે તેમની અંદરનો સંઘર્ષ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તે પોતાની જાતને પૂછે છે, “શું મારું આટલા વર્ષોનું જ્ઞાન મને સત્ય તરફ લઈ ગયું કે માત્ર ભ્રમ તરફ?” તે [sigh] સત્યની શોધમાં એક એવો માર્ગ પસંદ કરે છે જે પરંપરાની રેખાઓથી બહાર છે.

અનંતમૂર્તિની લેખનશૈલી અદભૂત છે. તેઓ એટલી તીક્ષ્ણતાથી લખે છે કે વાંચતી વખતે તમને જાણે પ્રાણેશાચાર્યના હૃદયના ધબકારા સંભળાતા હોય. પુસ્તકનું હાર્દ એક જ છે: જ્યારે તમે તમારી જાતને પૂછો છો કે શું તમે માત્ર સામાજિક નિયમોના ગુલામ છો કે તમારી પોતાની મુક્તિના માલિક? આ પુસ્તક આપણને સમજાવે છે કે સાચો ધર્મ કે સાચું ‘સંસ્કાર’ એ શાસ્ત્રોમાં નહીં, પણ મનુષ્યની સંવેદનામાં છે.

તેમની કલમની તાકાત તો જુઓ, જ્યારે તેઓ લખે છે, “જ્યારે માણસ પોતાના જ અરીસા સામે ઊભો રહે છે, ત્યારે તેને પોતાનો ચહેરો નહીં, પણ પોતાના પાપ અને પુણ્યના ડગલાં દેખાય છે.”

તમે જ્યારે આ ‘Samskara’ ના પાનાઓ પલટશો, ત્યારે તમને કદાચ એવું લાગશે કે તમે કોઈના જીવતા-જાગતા સંઘર્ષના સાક્ષી બની રહ્યા છો. આ વાર્તા તમને ત્યાં લાવીને મૂકશે જ્યાં તમારે પણ નિર્ણય લેવો પડશે—પરંપરાને વળગી રહેવું, કે સત્યના પથ પર ચાલવા માટે બધું જ હોમી દેવું? [long pause] શું પ્રાણેશાચાર્ય ક્યારેય મુક્ત થઈ શકશે? આ ઉત્તર જાણવા માટે, તમારે આ પુસ્તકને સ્વયં અનુભવવું પડશે.