राजसिंह

अठराव्या शतकातील भारताचा इतिहास जेव्हा बंकिमचंद्र चटोपाध्याय यांच्या लेखणीतून उतरला, तेव्हा त्यांनी केवळ राजे-महाराजे लिहिले नाहीत, तर त्यांनी एका स्वाभिमानी संस्कृतीचा हुंकार टिपला. परकीय आक्रमणांनी ग्रासलेल्या आणि अंतर्गत विखंडित झालेल्या भारताची अवस्था पाहून अस्वस्थ झालेल्या बंकिमचंद्रांनी ‘राजसिंह’ची रचना केली; जणू काही इतिहासाच्या धुलिकणांतून त्यांनी अस्मितेचा एक धगधगता अंगार शोधून काढला होता.

सतरावे शतक. औरंगजेबाच्या मोगल सत्तेची सावली मेवाडवर गडद झाली आहे. एका बाजूला धर्माचा कट्टर अहंकार आणि दुसऱ्या बाजूला राजपूती बाणा. मेवाडचा राणा राजसिंह जेव्हा आपल्या दरबारात उभा असतो, तेव्हा हवेत चंदनाचा मंद सुगंध नाही, तर तलवारींच्या पोलादाचा थंडगार वास दरवळत असतो. मेणबत्त्यांच्या थरथरत्या प्रकाशात त्याचे डोळे भविष्यातील युद्धाचे भीषण वास्तव वाचत असतात.

मला आजही तो प्रसंग आठवतो, जेव्हा राजसिंह स्वतःशीच पुटपुटतो, “माझ्या जमिनीची एक इंचही जागा शत्रूला मिळणार नाही, मग त्यासाठी अखेरची आहुती द्यावी लागली तरी चालेल.” तिथे एक रोमँटिक द्वंद्वही उभे ठाकले आहे. एक मोगल राजकुमारी, जिचे मन राणाच्या धैर्यावर जडले आहे, पण जिचे कर्तव्य औरंगजेबाच्या सिंहासनाशी बांधलेले आहे. [medium pause]

बंकिमचंद्र मानवी मनाच्या गुंतागुंतीचे अचूक वर्णन करतात. ते लिहितात, “कर्तव्य आणि प्रेम यांच्यातील सीमारेषा ही मानवी जीवनातील सर्वात कठीण खिंड असते.” ही केवळ एका युद्धाची कथा नाही; हे मानवी महत्त्वाकांक्षा, प्रेम आणि सत्तेच्या खेळात होणाऱ्या विनाशाचे एक शोकात्म चित्रण आहे. [short pause]

बंकिमचंद्रांची भाषा शैली एखाद्या प्रवाहासारखी आहे. युद्धाच्या वर्णनात ते शब्दांच्या तलवारी चालवतात, तर प्रेमाच्या प्रसंगात एखाद्या हळव्या कवियित्रीसारखे कोमल होतात. हा ‘राजसिंह’ तुम्हाला एका अशा वळणावर नेऊन सोडतो, जिथे तुम्हाला जाणवेल की विजय केवळ रणांगणावर मिळत नाही, तर तो चारित्र्याच्या निष्ठेत दडलेला असतो. [sigh]

अखेर, ती राजकुमारी जेव्हा आपल्या भावनेचा बळी देऊन कर्तव्याची निवड करते, तेव्हा डोळ्यांत पाणी येते. पण त्या अश्रूंत पराभवापेक्षा एक उदात्त वेदना जास्त असते. या महाकाव्याचा शेवट नक्की कसा होतो? [long pause] आणि राजसिंहाचे ते बलिदान भारतीय इतिहासाला कोणती नवी दिशा देऊन जाते? हे जाणून घेण्यासाठी ‘राजसिंह’ वाचायलाच हवे.