परिणीता

या कथेच्या शेवटी, प्रेमाबद्दल आणि सामाजिक प्रतिष्ठेबद्दल तुमच्या मनात असलेली जुनी मते पूर्णपणे बदलून जातील. जेव्हा तुम्ही ‘Parineeta’ चे शेवटचे पान वाचता, तेव्हा तुम्हाला जाणवेल की, प्रेम हे शब्दांत नसते, तर ते त्या मूक बलिदानात असते जे आपण कोणासाठी तरी करत असतो.

शरदचंद्र चट्टोपाध्याय यांची ‘Parineeta’ ही केवळ एका प्रेमकथेची मांडणी नाही; हे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या बंगालमधील एका जिवंत समाजाचे आरसा आहे. यात अनाथ ललिता आणि श्रीमंत घराण्यातील शेखर यांच्यातील हळुवार नात्याचे धागे गुंफलेले आहेत. एका अशा खोलीत जिथे जुन्या लाकडाचा मंद सुगंध दरवळतोय आणि खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश भिंतीवर सावल्यांचे खेळ खेळतोय, तिथे ललिता एकाकी उभी आहे. तिच्या मनात विचारांचे वादळ आहे, पण बाहेर ती शांत आहे.

मला एक प्रसंग आजही आठवतो, जेव्हा शेखर आणि ललिता यांच्यातील अहंकार आणि गैरसमज टोकाला पोहोचतात. शेखर रागाने म्हणतो, “तू माझ्या प्रतिष्ठेची पर्वा का करत नाहीस?” आणि ललिता, तिचे डोळे अश्रूंनी डबडबलेले असताना, उत्तर देते, “प्रतिष्ठा ही लोकांच्या नजरेत असते, शेखर बाबू, पण माझं अस्तित्व फक्त तुमच्या निष्ठेत आहे.” [medium pause]

या कथेत शरदांनी मानवी मनाच्या गुंतागुंतीचे आणि अहंकाराच्या भिंतींचे अतिशय सूक्ष्म चित्रण केले आहे. त्यांचे लिखाण इतके प्रभावी आहे की ते म्हणतात, “प्रेम म्हणजे केवळ मिळवणे नव्हे, तर स्वतःला विसरून दुसऱ्याच्या सुखात विरघळून जाणे.” [sigh]

ही कादंबरी एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारते: समाज आणि परंपरांच्या ओझ्याखाली दबलेले प्रेम शेवटी जिंकते की हरते? याचे उत्तर शोधताना वाचक स्वतःला ललिताच्या संयमात आणि शेखरच्या पश्चात्तापात शोधू लागतो. शरदांची लेखणी मानवी स्वभावातील उणिवा आणि त्यातून निर्माण होणारी अगतिकता अतिशय सुंदरपणे मांडते. हे केवळ पुस्तक नाही, तर ही एक अशी भावना आहे जी तुम्हाला शेवटपर्यंत बांधून ठेवते. पुढे काय होणार? ललिताने घेतलेला निर्णय खरंच तिचे प्रेम वाचवणार का? ही अनुभूती घेण्यासाठी ‘Parineeta’ चा प्रवास अनुभवणे आवश्यक आहे.