फणियम्मा

या कथेच्या अखेरीस, परंपरेच्या साखळदंडात अडकलेल्या एका स्त्रीच्या आयुष्याबद्दल तुमचे जे काही समज असतील, ते पूर्णपणे बदलून जातील. एम. के. इंदिरा यांची ‘Phaniyamma’ ही केवळ एका वैधव्य आलेल्या स्त्रीची कथा नाही, तर ती स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई लढणाऱ्या एका कणखर मनाचा प्रवास आहे.

कथेतील एक प्रसंग आजही डोळ्यासमोर जसाच्या तसा उभा राहतो. घराच्या एका कोपऱ्यात, जिथे दुपारचे कोवळे ऊनही मळलेल्या भिंतींना स्पर्श करायला घाबरत आहे, तिथे लहानगी फणीअम्मा उभी आहे. तिच्या कपाळावरचे कुंकू पुसले जात आहे आणि जुन्या, जाड काळ्या वस्त्रांचा वास खोलीत दाटला आहे. [short pause] हे ते दृश्य आहे जिथे तिचे बालपण एका क्षणात हिरावले जाते. एम. के. इंदिरा यांनी शब्दांतून जे दुःख रेखाटले आहे, ते थेट काळजाला भिडते.

जेव्हा एखादी वृद्ध नातेवाईक तिला म्हणते, “अगं, नशिबात जे लिहिले आहे तेच घडणार,” तेव्हा फणीअम्माचे शांत उत्तर येते, “नशिबाने मला वैधव्य दिले असेल, पण माझ्या हातातील कर्माची रेषा अजूनही माझ्याच हातात आहे.” हा संवाद तिच्या बंडखोर स्वभावाचे दर्शन घडवतो. [sigh]

तिच्या मनातले द्वंद्व पाहताना जाणवते की, समाज तिला फक्त एक ‘विधवा’ म्हणून पाहतो, पण ती स्वतःला एक माणूस म्हणून शोधत असते. तिला भीती वाटते ती एकटेपणाची नाही, तर स्वतःच्या ओळखीला कायमचे गमावण्याची. एम. के. इंदिरा यांची लेखणी साधी पण धारदार आहे. त्या लिहितात, “ती केवळ जगली नाही, तर तिने जगाच्या नियमांना आपल्या संयमाने जिंकले.”

हे पुस्तक सामाजिक विषमतेवर भाष्य करत असले तरी, शेवटी ते प्रेमाच्या आणि करुणार्द्रेच्या एका मोठ्या प्रवासाची आठवण करून देते. फणीअम्माच्या आयुष्यातील ही शांत क्रांती तुम्हाला केवळ अवाक करत नाही, तर स्वतःच्या आयुष्यातील संघर्षाकडे पाहण्याची एक नवी दृष्टी देते. फणीअम्मा अखेरपर्यंत स्वाभिमानी का राहिली? आणि कशा प्रकारे तिने वंचितांना आधार दिला? हे जाणून घेण्यासाठी या प्रवासात नक्की सहभागी व्हा. ही केवळ एक कादंबरी नाही, हा एक आरसा आहे.