पर्व

या कथाप्रवासाच्या शेवटी, महाभारतातील नायक, खलनायक आणि धर्माच्या संकल्पनेबद्दल तुम्ही जे काही समजून बसला आहात, ते संपूर्णपणे बदलून जाईल. ‘पर्व’ ही केवळ एक जुनी गोष्ट नाही; हे मानवी स्वभावाचे, सत्तेच्या क्रूरतेचे आणि कर्तव्याच्या ओझ्याखाली चिरडल्या जाणाऱ्या मानवी मनाचे एक अस्वस्थ करणारे दर्शन आहे.

एस. एल. भैरप्पा यांनी ‘पर्व’मध्ये महाभारताला दैवी चौकटीतून बाहेर काढून अत्यंत वास्तववादी धरातलावर आणून ठेवले आहे. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा सैन्य आमनेसामने उभे ठाकले आहे, तेव्हाचा तो प्रसंग आठवतो. हवेत रक्ताचा आणि घोड्यांच्या घामाचा उग्र वास दरवळतोय. सूर्याची तिरीप चिलखतांवर पडून डोळे दिपवणारा प्रकाश परावर्तित होत आहे. [short pause] अर्जुन रथात उभा आहे; त्याचे हात थरथरत आहेत. हे केवळ युद्धाचे वर्णन नाही, तर युगायुगांच्या शोकांतिकेचे ते एक जिवंत चित्र आहे.

भैरप्पांच्या लेखणीतील ताकद त्यांच्या संवादांतून दिसून येते. कृष्ण आणि अर्जुनाच्या त्या प्रसिद्ध संवादात एक वेगळीच धार आहे. कृष्णाचा आवाज शांत, पण त्यात एक भयाण सत्य दडलेले आहे. तो अर्जुनाला सांगतो, “तू ज्याला धर्म समजतोस, तो केवळ तुझ्या अहंकाराचा मुखवटा आहे.” अर्जुनाचे अंतर्मन या सत्याने हादरते; त्याला भीती वाटते, कारण त्याने आतापर्यंत ज्या मूल्यांवर विश्वास ठेवला होता, ती सर्व पत्त्यांच्या घरासारखी कोसळत आहेत. [medium pause]

या कादंबरीचा गाभा म्हणजे मानवी अहंकार आणि सत्तेची हाव. एस. एल. भैरप्पांचे लेखन इतके प्रगल्भ आहे की ते पात्रांच्या मानसिकतेचे लेयर दर लेयर उलगडत जातात. त्यांचे एक वाक्य तर काळजाला भिडते: “इतिहासाच्या पाऊलखुणा रक्तानेच लिहिल्या जातात, कारण शहाणपण हे नेहमी युद्धाच्या राखेवरच फुलते.”

[sigh] हे पुस्तक वाचताना केवळ वाचन घडत नाही, तर एक अनुभूती मिळते. कुरुक्षेत्राच्या त्या रणांगणातून आपण जेव्हा बाहेर पडतो, तेव्हा आपल्या हातांत केवळ पुस्तक नसते, तर मानवी अस्तित्वाचे एक मोठे प्रश्नचिन्ह असते. शेवटी, विजयाचा अर्थ काय? आणि त्या विजयाची किंमत कोण मोजते? हे जाणून घेण्यासाठी ‘पर्व’ वाचणे ही एक अपरिहार्य गरज आहे.