झुल्टन

‘झुलतान’ ही केवळ एक कथा नाही, तर मानवी भावनेच्या बंधनात अडकलेल्या एका स्त्रीच्या अस्वस्थतेचे आणि धैर्याचे एक प्रखर दस्ताऐवज आहे; ज्याने ग्रामीण साहित्याला एका नवीन उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. पन्नालाल पटेल यांनी जिवीच्या रूपाने अशा एका पात्राची निर्मिती केली आहे, जी हजारो वर्षांच्या पुरुषप्रधान चौकटीला आपल्या एका निर्णयाने हादरवून सोडते.

कथेचा परिसर ग्रामीण आहे. राखेच्या धुराने माखलेली खोली, जमिनीवर पसरलेला उबट वास आणि खिडकीतून येणारा दुपारच्या रखरखत्या उन्हाचा पिवळसर प्रकाश, जो जिवीच्या आयुष्यातील रिकामेपणा दर्शवतो. जिवी आपल्या निर्जीव वैवाहिक आयुष्यात एकाकी आहे. [short pause] तिथे विठ्ठलची अनास्था आणि सासूचे टोमणे हेच जिवीचे नशीब बनले आहे.

एका प्रसंगात पन्नालाल पटेल यांनी जिवी आणि तिचे बालपणीचे मित्र कालू यांच्यातील संवाद अत्यंत नाजूकपणे रेखाटला आहे. जिवी विचारते, “कालू, माणसाने स्वतःच्या सुखासाठी जगायचे असते की नियमांसाठी?” कालू उत्तर देतो, “नियमांचा बोजा उचलण्यापेक्षा स्वतःच्या काळजाचा आवाज ऐकणे कधीही उत्तम, जिवी.” हा संवाद जिवीच्या मनात धगधगती ज्योत पेटवतो.

पन्नालाल पटेल यांचे लेखन म्हणजे निसर्ग आणि मानवी मनाचे एक अजब मिश्रण आहे. त्यांचे वाक्य वाचताना डोळ्यासमोर दृश्य उभे राहते: “तिच्या डोळ्यातील पाणी सुकले होते, पण काळजातल्या जखमा अजूनही ताजी फुले फुलवत होत्या.” हे वाक्य लेखकाच्या लेखणीची ताकद अधोरेखित करते.

‘झुलतान’चा गाभा हा केवळ विद्रोह नाही, तर ती स्वतःला शोधण्याची एक वेदनादायी प्रक्रिया आहे. पन्नालाल पटेल हे सांगू पाहतात की, जेव्हा एखादी व्यक्ती सामाजिक दडपणाच्या शिखरावरून कोसळते, तेव्हाच ती मानवी अस्तित्वाचे खरे अर्थ शोधू शकते. जिवीच्या आयुष्यात आलेला तो भीषण प्रसंग आणि त्यानंतर तिने घेतलेला निर्णय केवळ समाजाला चपराक नाही, तर तिच्या अस्तित्वाचा विजय आहे.

[sigh] जिवी या सगळ्यातून बाहेर पडणार का? ती परंपरांची साखळी तोडून स्वतःची वाट निवडेल का? तिच्या या संघर्षाचा शेवट वाचकांना एका अशा वळणावर नेऊन ठेवतो, जिथे प्रत्येक पाऊल महत्त्वाचे असते. ही कथा वाचताना अंगावर शहारे येतात. ‘झुलतान’चे शेवटचे पान उघडणे म्हणजे एका नवीन आयुष्याचा दरवाजा उघडण्यासारखे आहे.