चोमाना दुडी

ज्या माणसाच्या हाताला स्वतःच्या जमिनीचा तुकडा हवा आहे, त्याच माणसाला निसर्गाचे आणि समाजाचे नियम जमीन नाकारतात. ‘Chomana Dudi’ ही कादंबरी एका अशा विरोधाभासाची कथा आहे, जिथे माणसाची जगण्याची जिद्द आणि व्यवस्थेची क्रूरता एकमेकांच्या समोरासमोर उभी ठाकतात.

के. शिवराम कारंथ यांनी लिहिलेली ही कथा एका चोमा नावाच्या माणसाची आहे. तो अस्पृश्य आहे, पण त्याचे स्वप्न स्पर्श करता येण्याजोगे आहे—स्वतःची एक छोटीशी जमीन. [short pause] दुपारची वेळ आहे. मातीच्या घरातून बाहेर पडताना चोमाच्या कानावर त्याच्याच मुलाने वाजवलेल्या डफलीचा—’दुडी’चा आवाज पडतो. हवेत ओल्या मातीचा आणि गरिबीचा एक जड वास दरवळतोय. कोवळ्या उन्हात चोमा शेताकडे पाहतो, पण ती जमीन त्याची नाही. तो स्वतःशीच पुटपुटतो, “ही धरती माझी का नाही? मी तर फक्त यावर घाम गाळतोय.”

या कादंबरीतील एक प्रसंग आजही मनाला अस्वस्थ करतो. जेव्हा चोमा त्याच्या मालकाशी जमिनीच्या मालकीबद्दल बोलतो, तेव्हा मालक उपहासाने विचारतो, “चोमा, तुझ्या नशिबात काय आहे, हे तुला माहित नाही का?” यावर चोमा शांतपणे म्हणतो, “नशीब माहीत नाही साहेब, पण भुकेची भाषा मात्र मला चांगली समजते.”

के. शिवराम कारंथ यांची लेखणी धारदार आहे. ते समाजाच्या ढोंगीपणावर आणि विषमतेवर थेट प्रहार करतात. ते लिहितात, “ज्याला स्वतःची जमीन नसते, त्याचे आयुष्य म्हणजे वाऱ्यावर उडणारा पालापाचोळा असतो.” चोमाची ‘दुडी’ हे केवळ एक वाद्य नाही, तर ते त्याच्या वेदनांचे आणि अन्यायाविरुद्धच्या मूक बंडाचे प्रतीक आहे. [sigh]

[medium pause]

या कादंबरीचा गाभा मानवी हक्क आणि प्रतिष्ठेच्या लढाईत दडलेला आहे. निसर्गाचे वरदान असूनही माणूस माणसाला कसे नाकारतो, याचे हे एक हृदयद्रावक चित्रण आहे. ही केवळ चोमाची कहाणी नाही, तर ती जगातील प्रत्येक उपेक्षिताच्या अस्तित्वासाठी असलेल्या संघर्षाची गाथा आहे. चोमा शेवटी त्याच्या जमिनीचे स्वप्न पूर्ण करू शकेल का? की नियती त्याला पुन्हा त्याच अंधारात ढकलणार? या प्रश्नांचे उत्तर शोधताना तुम्हाला स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव होईल. ही कादंबरी वाचून झाल्यावर तुम्ही आधीसारखे राहणार नाही.