ચોમના દુડી (ચોમા’સ ડ્રમ)

એક માણસ જેની પાસે આખી દુનિયા જીતવા માટેનું સામર્થ્ય છે, છતાં તે પોતાની માલિકીની બે ગજ જમીન માટે તરસતો રહે છે. આ વિરોધાભાસ જ કે. શિવરામ કારંતની રચના “Chomana Dudi” નો આત્મા છે. જ્યાં એક તરફ ધરતી માતાના પાક પર અધિકાર માંગવો એ પાપ ગણાય છે, ત્યાં બીજી તરફ પોતાની ભૂખ સંતોષવી એ એકમાત્ર સત્ય છે.

[medium pause]

કલ્પના કરો, સૂરજ આથમી રહ્યો છે અને આકાશમાં કેસરી રંગ ઘેરાઈ રહ્યો છે. ચોમા પોતાની ઝૂંપડીની બહાર બેઠો છે. આસપાસની હવા ભીની માટી અને ગરીબીની કડવી વાસથી ભરેલી છે. તે તેની ‘ડુડી’—એટલે કે નાનકડા ડ્રમ—પર હાથ મારે છે. દરેક થાપમાં એક ચીસ છે, એક બળવો છે. ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી; જ્યારે ચોમાનો પુત્ર તેને પૂછે છે, “બાપુ, આ જમીન ક્યારે આપણી થશે?” ત્યારે ચોમા કોઈ જવાબ આપતો નથી, ફક્ત પોતાની ડુડી પર એક જોરદાર ઘા કરે છે. [short pause] તે જાણે છે કે તેની આંગળીઓ પરના નિશાન તેના સંઘર્ષની સાક્ષી છે, પણ સમાજની રૂઢિચુસ્ત દીવાલો સામે તે નિશાન મૌન છે.

ચોમાના મનમાં એક જ ડર છે—તેની જમીન પરના અધિકાર કરતાં પણ વધુ ડર તેની દીકરીના ભવિષ્યનો છે. તે ઈચ્છે છે કે તે પોતાની મહેનતથી ઉગાડેલા અનાજ પર પોતાના પરિવાર સાથે હકથી જમી શકે, પણ વ્યવસ્થા તેને સતત એક અસ્પૃશ્ય તરીકે જ જુએ છે. [sigh]

કારંતની કલમ અદભૂત છે. તેઓ ગરીબીનું ચિત્રણ નથી કરતા, પણ ગરીબના મનની અંદર વહેતી વેદનાની નદીને શબ્દો આપે છે. તેઓ લખે છે: “તેની ડુડીનો અવાજ માત્ર એક લય નહોતો, પણ તે અંધકારમાં એક એકલો અવાજ હતો જે અન્યાય સામે લડી રહ્યો હતો.” આ પુસ્તકનો સાચો અર્થ એ છે કે જ્યારે માણસ પાસે બધું જ છીનવાઈ જાય છે, ત્યારે તેનો પોતાનો અવાજ જ તેની અંતિમ સંપત્તિ બની રહે છે. શું ચોમાનું સપનું ક્યારેય પૂરું થશે? કે પછી આ ડુડીનો પડઘો આખી જિંદગી એક ખાલી મેદાનમાં જ સંભળાતો રહેશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે તમારે આ સફરનો હિસ્સો બનવું પડશે.