गोरखगड

स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या बलिदानाची ओढ आणि ती राखण्याची धडपड—‘गोरखगड’ वाचताना मनाला एक अनामिक हुरहूर लागते. जेव्हा आपण विश्वास पाटील यांच्या लेखणीतून उतरलेल्या या गड-किल्ल्यांच्या थराराकडे पाहतो, तेव्हा केवळ इतिहास वाचत नाही, तर त्या काळचा अंगार अनुभवतो.

[short pause]

गोरखगडच्या तटबंदीवर उभं राहून दूरवर पसरलेल्या सह्याद्रीच्या रांगांकडे पाहताना, गडावरचा वारा अंगाला झोंबतोय. हवेत ओल्या मातीचा आणि पेटवलेल्या मशालच्या धुराचा उग्र वास आहे. मुघल सैन्याचा वेढा घट्ट होत चाललाय. सरदार सुर्वे आपल्या काही मोजक्या मावळ्यांसोबत चर्चा करत आहेत. डोळ्यांत थकवा आहे, पण जिद्द ओसंडून वाहतेय. विश्वास पाटील लिहितात, “सह्याद्रीच्या कड्यांवर पाय रोवून उभा राहिलेला मावळा हा केवळ माणूस नसून, तो एक जिवंत पर्वत होता.”

मला आजही एक संवाद आठवतो. जेव्हा सुर्वे आपला खंदा सहकारी खानाच्या फितुरीबद्दल बोलतो, तेव्हा त्यांचा आवाज कापत नाही, तर त्यात एक धार असते. सुर्वे विचारतात, “तटबंदीवरची माणसं विकली जाऊ शकतात, पण गडाच्या दगडांना कशी विकणार? ही माती तर रक्ताने भिजली आहे.” समोरचा मावळा खाली मान घालून उभा राहतो [sigh]. सुर्वे यांच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट आहे—त्यांना मृत्यूची भीती नाही, तर स्वराज्याचा स्वप्नभंग होण्याची भीती वाटते.

विश्वास पाटील यांची लेखणी म्हणजे जणू रणांगणाचे चित्रण करणारा कुंचला आहे. ते शब्दांतून थेट चित्र उभे करतात. या पुस्तकाचा गाभा केवळ एका किल्ल्याचा लढा नाही, तर ती सत्ता, लोभ आणि त्याहूनही वरचढ असलेल्या निष्ठेची कथा आहे. फितुरी माणसाला संपवते, पण बलिदान इतिहासाला अमर करते, हे सत्य हे पुस्तक अधोरेखित करते.

जेव्हा मुघलांचा अंतिम हल्ला चढतो, तेव्हा किल्ल्याची तटबंदी कोसळतेय. पण ही हार आहे की विजय? शेवटचे पान वाचताना डोळ्यांत पाणी येते. काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या त्या वीरांची ही गाथा, तुमच्या मनाच्या कोपऱ्यात कायमची घर करून राहील. यापुढे काय घडले असेल? ते जाणून घेण्यासाठी तुम्हाला या थराराच्या प्रवासात नक्कीच सामील व्हावे लागेल.