आरण्यक (जंगलातील)

जेव्हा माणूस जंगलाच्या विशाल शांततेत स्वतःला हरवून बसतो, तेव्हा त्याला खऱ्या अर्थाने स्वतःची ओळख मिळते का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणारा प्रवास म्हणजे बिभूतीभूषण बंडोपाध्याय यांची अजरामर कलाकृती – “Aranyak (Of the Forest)”.

लवतुलियाच्या घनदाट जंगलात सत्यचरण पाऊल ठेवतो, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांसमोर पसरलेले असते ते अथांग, अनाकलनीय निसर्गसौंदर्य. [short pause] वाऱ्याची झुळूक अंगाला स्पर्शून जाते, तेव्हा हवेत ओल्या मातीचा आणि रानफुलांचा एक मादक सुगंध दरवळतो. सत्यचरणला इथे केवळ जमीन मोजायची नाही, तर निसर्गाचा एक अविभाज्य भाग व्हायचे आहे. पण त्याच वेळी, प्रगतीच्या नावाखाली जंगल तोडण्याचे ओझे त्याच्या खांद्यावर आहे.

एका प्रसंगात, एक आदिवासी वृद्ध सत्यचरणला विचारतो, “बाबू, तुम्ही हे जंगल का कापणार आहात? येथे आमचे अस्तित्व आहे, आमचा श्वास आहे.” सत्यचरणचे उत्तर देताना होणारे द्वंद्व [sigh] शब्दांत मांडणे कठीण आहे. तो स्वतःशीच म्हणतो, “मी या सौंदर्याचा रक्षक आहे की भक्षक?”

बिभूतीभूषण बंडोपाध्याय यांची लेखणी इतकी जिवंत आहे की, वाचताना झाडांची सळसळ कानावर येते. ते लिहितात, “जंगल हे केवळ लाकूड आणि पाने नसून, तो एक जिवंत, श्वास घेणारा जीव आहे.” [medium pause] हे पुस्तक केवळ एका प्रशासकाची कथा नाही, तर मानवी हव्यास आणि निसर्ग यांच्यातील संघर्षाचे एक भाष्य आहे. लेखक आपल्याला जाणीव करून देतात की, प्रगतीची किंमत निसर्गाच्या बलिदानाने मोजणे किती भयंकर आहे.

लेखकाची भाषाशैली साधी पण अत्यंत तरल आहे. “Aranyak (Of the Forest)” वाचताना आपण शहराच्या गजबजाटातून दूर, एका शांत, गूढ आणि हिरव्या जगात प्रवेश करतो. सत्यचरण जेव्हा शेवटी जंगल सोडून जातो, तेव्हा त्याच्या मनात असलेली ती हुरहूर आपली स्वतःची वाटते.

[long pause]