આરણ્યક (વનનું)

એક અદ્રશ્ય ઝંખના—એ જ આ પુસ્તકનો આત્મા છે. જ્યારે સત્યચરણ બિહારના ગાઢ જંગલોની વચ્ચે પગ મૂકે છે, ત્યારે તેને અહેસાસ થાય છે કે તે માત્ર જમીનનું વ્યવસ્થાપન કરવા નથી આવ્યો, પરંતુ એક એવી દુનિયાનો સાક્ષી બનવા આવ્યો છે જે ધીમે ધીમે અદ્રશ્ય થઈ રહી છે.

“Aranyak (Of the Forest)” લેખક વિભૂતિભૂષણ બંદ્યોપાધ્યાયની એક અમર કૃતિ છે. [short pause]

બપોરનો સમય છે. લબટુલિયાના જંગલમાં સૂર્યપ્રકાશ પાંદડાઓ વચ્ચેથી ગળાઈને જમીન પર સોનેરી ભાત પાડે છે. હવા ભીની માટી અને જંગલી ફૂલોની સુગંધથી ભરેલી છે. સત્યચરણ એક જૂના ઝાડ નીચે બેઠા છે. તેમની આસપાસ આદિવાસીઓની શાંતિ છે. એક ક્ષણ એવી આવે છે જ્યારે તેઓ વિચારે છે, “શું આ જંગલ પર મારો અધિકાર છે? કે પછી હું માત્ર એક વિનાશક મહેમાન છું?”

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભૂલાતું નથી. એક વૃદ્ધ આદિવાસી સ્ત્રી સત્યચરણ પાસે આવે છે અને કહે છે: “બાબુ, આ જંગલ અમારું છે, પણ તમે તેને કાગળ પર તમારું કહો છો. જંગલ ક્યારેય કાગળ પર નથી હોતું.” [medium pause]

સત્યચરણના મનમાં ચાલતું આ દ્વંદ્વ જ પુસ્તકનો કેન્દ્રબિંદુ છે. વિભૂતિભૂષણ માનવ પ્રકૃતિ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના આ સંબંધને એટલી સુંદર રીતે આલેખે છે કે વાચકને પણ એવું લાગે કે તે પોતે પણ તે જંગલમાં ઊભો છે. તેમની ભાષામાં એક જાદુ છે, એક એવી ગહન શાંતિ છે જે હૃદયને સ્પર્શી જાય છે. તેઓ લખે છે: “જંગલના અવાજમાં દુનિયાનો સૌથી મોટો સંગીત છુપાયેલો છે, જે ફક્ત એક એકાંતિક હૃદય જ સાંભળી શકે છે.”

આ વાર્તા માત્ર એક વહીવટકર્તાની સફર નથી, પણ આધુનિકતા અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સંઘર્ષની એક કરુણ ગાથા છે. [sigh]