હિંદ સ્વરાજ

એક બૂઢો માણસ, જેણે જીવનભર સત્યના પ્રયોગો કર્યા છે, તે દરિયાઈ મુસાફરી દરમિયાન એક પત્ર લખી રહ્યો છે. તેમના હાથમાં કલમ ધ્રૂજે છે, પણ વિચારો એટલા સ્પષ્ટ છે કે જાણે સદીઓનો ઇતિહાસ તેમના શબ્દોમાં જીવતો થયો હોય. મહાત્મા ગાંધી જ્યારે આ પત્ર લખે છે, ત્યારે તેમની સામે માત્ર બ્રિટિશ શાસનનો અંત નથી, પણ ભારતની આત્માને ફરી જીવંત કરવાનો પ્રશ્ન છે.

આ એક એવું પુસ્તક છે જેનું મુખ્ય તત્વ એક બાળકની સમજમાં આવી જાય તેવું છે: સાચી આઝાદી એટલે માત્ર અંગ્રેજોને ભારતમાંથી કાઢી મૂકવા નહીં, પણ પોતાના મન અને જીવન પર પોતાનું શાસન સ્થાપિત કરવું.

“Hind Swaraj” માં મહાત્મા ગાંધી એક પત્રકાર અને એક વાચક વચ્ચેના સંવાદ દ્વારા પોતાની વાત રજૂ કરે છે. તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે કે ભારત ગુલામ બન્યું કારણ કે આપણે અંદરથી નબળા હતા. તેઓ લખે છે: “સ્વરાજ્યનો અર્થ એ નથી કે આપણે બ્રિટિશ શાસન લઈએ, પણ બ્રિટિશ પદ્ધતિને ત્યાગી દઈએ.” આ વાક્ય સમજાવે છે કે ગાંધીજી માટે સ્વતંત્રતા એ રાજકીય નથી, પણ નૈતિક લડાઈ છે.

તેઓ આધુનિક પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને એક ‘ભૌતિક રોગ’ માને છે. [અહમ] તેમની દલીલ છે કે જે સંસ્કૃતિ મશીનો અને લોભ પર ટકેલી હોય, તે ક્યારેય માનવીને શાંતિ આપી શકતી નથી. તેમના મતે, રેલવે અને વકીલોની વ્યવસ્થાએ ભારતના એકતાના તાંતણાને તોડ્યા છે, કારણ કે આ વ્યવસ્થાઓ લોકોમાં સ્વાર્થ વધારે છે.

એક જગ્યાએ ગાંધીજી લખે છે: “સાધન જ સાધ્યનું બીજ છે; સાધ્ય તો સાધનમાં જ રહેલું છે.” એટલે કે, જો તમે હિંસાનો રસ્તો પસંદ કરશો, તો પરિણામ પણ હિંસક જ આવશે. આથી જ તેઓ ‘અહિંસા’ને માત્ર નીતિ નહીં, પણ એક શક્તિશાળી રાજકીય શસ્ત્ર માને છે.

કેટલાક ટીકાકારો કહે છે કે આ વિચારધારા ઘણી જૂની અને અવ્યવહારુ છે. પણ ગાંધીજીનો જવાબ સ્પષ્ટ છે: માનવતાનો વિકાસ મશીનોની ગતિમાં નહીં, પણ ચરિત્રના ઘડતરમાં છે.