રાજસિંહા

રાત્રિનો ગહેરો અંધકાર મેવાડના આકાશને ઘેરી રહ્યો છે. મશાલનો ધુમાડો હવામાં ભળે છે, અને દૂરથી આવતા ઘોડાઓના ડાબલાનો અવાજ શાંતિને ચીરી રહ્યો છે. રાણા રાજસિંહ પોતાની તલવારની મૂઠ પર હાથ રાખીને ઊભા છે. તેમની આંખોમાં અડગ નિશ્ચય છે, પણ હૃદયમાં એક અજાણી મૂંઝવણ છે. આ દ્રશ્ય છે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની અમર કૃતિ “Rajsinha” નું.

સત્તરમી સદીનું ભારત. એક તરફ મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબની વધતી જતી સત્તા અને ધાર્મિક કઠોરતા, તો બીજી તરફ મેવાડના રજપૂત રાણા રાજસિંહનો અડગ આત્મસન્માન. અહીં પ્રેમ અને કર્તવ્યના બે છેડા એકબીજા સાથે ટકરાય છે. [medium pause]

મને યાદ છે એ પ્રસંગ, જ્યારે રાજસિંહ અને મુઘલ રાજકુમારી વચ્ચેનો સંવાદ આખી કહાની બદલી નાખે છે. રાજકુમારી પૂછે છે, “શું સત્તા માટે પ્રેમનો બલિદાન આપવો અનિવાર્ય છે?” ત્યારે રાજસિંહનો જવાબ હોય છે, “ધર્મ એ જ પ્રેમ છે, અને કર્તવ્ય એ જ જીવન.” આ માત્ર યુદ્ધની વાત નથી, આ છે ઇતિહાસના પાનાઓમાં દબાયેલી એ સંવેદનાઓની વાત, જે આજે પણ આપણા હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.

બંકિમચંદ્રનું લેખન અહીં અદભૂત છે. તેઓ જ્યારે રાજપૂતોના વીરતાભર્યા આક્રમણનું વર્ણન કરે છે, ત્યારે શબ્દો તલવારની જેમ વીંઝાય છે. એક વાક્ય જુઓ: “રણમેદાનમાં લોહીના રંગે રંગાયેલો સૂર્યાસ્ત પણ જાણે રાજપૂતોની બલિદાનગાથા લખી રહ્યો હતો.” [sigh]

આ પુસ્તકનો નિષ્કર્ષ એક જ છે—શક્તિની આંધળી દોડમાં હંમેશાં માનવીય મૂલ્યો અને પ્રેમનો જ ભોગ લેવાય છે. ઇતિહાસ ભલે ગમે તેટલો ક્રૂર હોય, પણ માણસની આંતરિક લડાઈ એનાથી પણ વધુ ગહન હોય છે. [short pause]

જ્યારે રાજકુમારી પ્રેમ અને પરિવાર વચ્ચે કોઈ એકને પસંદ કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે શું તે પોતાની લાગણીઓને મારી શકશે? આ અંતિમ નિર્ણય આખી કહાનીને એક કરુણ અને ગહન વળાંક પર લાવીને મૂકે છે. શું તમે જાણવા તૈયાર છો કે રાજસિંહના સંઘર્ષનો અંત શું આવશે? આ અદભૂત યાત્રાને માણવા માટે તમારે આ પુસ્તક તો વાંચવું જ પડશે.