કપાલકુંડલા

શું પ્રકૃતિના ખોળામાં ઉછરેલી મુક્ત આત્મા, સામાજિક બંધનોના પાંજરામાં ક્યારેય જીવી શકે ખરી? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર એટલે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની અમર કૃતિ ‘Kapalkundala’.

બંગાળના સુંદરવનના ગાઢ જંગલોમાં, જ્યાં દરિયાના મોજાં કિનારા સાથે અથડાઈને ભયાનક અવાજો કરે છે, ત્યાં એક તાંત્રિકની છાયામાં ઉછરેલી કન્યા એટલે ‘Kapalkundala’. નબકુમાર જ્યારે રસ્તો ભૂલીને ભૂલથી એક બલિદાનના અખાડામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે આ રહસ્યમયી કન્યાના પ્રેમમાં પડે છે. ત્યાંની હવા ખારાશ અને જંગલી ફૂલોની સુગંધથી ભરેલી છે. [short pause] વાતાવરણમાં એક અદ્રશ્ય ડર અને રોમાંચ છે.

મેં વાંચેલી એક ક્યારેય ન ભુલાય એવી ક્ષણ: નબકુમાર જ્યારે તેને પૂછે છે, “તું કોણ છે?” ત્યારે ‘Kapalkundala’ કોઈ ડર વિના ઉત્તર આપે છે, “હું મનુષ્ય છું.” આ ટૂંકા સંવાદમાં જ તેના વ્યક્તિત્વનો આખો અર્ક છુપાયેલો છે. તે સમાજને નહીં, પણ સત્યને ઓળખે છે.

[medium pause]

‘Kapalkundala’ માત્ર એક પ્રેમકથા નથી, તે માનવ સ્વભાવનું એક અદભૂત દર્શન છે. બંકિમચંદ્રનું લેખન એટલું ધારદાર છે કે તે પાત્રોના મનનો સંઘર્ષ જાણે આપણી સામે જીવંત કરે છે. તેમની કલમનો જાદુ જુઓ: “સંસારના સંબંધો એ તો માત્ર રેતીના મહેલ છે, જે સમયના પ્રવાહમાં ઓગળી જશે.” [sigh]

આ પુસ્તકનો સાચો સાર એ છે કે સંસ્કૃતિ અને પ્રકૃતિ ક્યારેય એકબીજા સાથે મેળ બેસાડી શકતી નથી. જ્યારે એક જંગલી ફૂલને મહેલના કુંડામાં વાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે કરમાઈ જાય છે. ‘Kapalkundala’ ની વ્યથા એ છે કે તે પ્રેમ તો કરે છે, પણ પોતાની મુક્તિને વધુ પ્રેમ કરે છે. તે સામાજિક માળખામાં પોતાની જાતને ગુમાવી રહી છે, તે વાતનો તેને અહેસાસ થાય છે.