ફકીરા

અન્ના ભાઉ સાઠેની “Fakira” એ માત્ર એક નવલકથા નથી, પરંતુ ભારતીય સાહિત્યમાં શોષિત વર્ગના આત્મસન્માન અને બળવાનો એવો પડઘો છે, જેણે દલિત ચેતનાને સદીઓ જૂની ગુલામીની બેડીઓમાંથી મુક્ત થવાનું સાહસ આપ્યું. આ પુસ્તક અન્યાય સામે લડતા એક સામાન્ય માનવીના અસામાન્ય બનવાની સફર છે.

આપણને એક દ્રશ્ય યાદ આવે છે—અંધારી રાત છે, અને હવામાં ભીની માટીની અને દૂર સળગતા લાકડાની ગંધ છે. ફકીરા એક ખડક પર બેઠો છે. તેની આંખોમાં અંગારા જેવી ચમક છે, પણ હૃદયમાં પીડિતો માટે કરુણા છે. તે બ્રિટિશ સત્તાના પાયા હચમચાવી રહ્યો છે. અન્ના ભાઉ સાઠેના શબ્દોમાં કહીએ તો, “અન્યાય સહન કરવો એ ગુનો છે, પણ અન્યાય સામે ઝૂકવું એ પાપ છે.”

મને યાદ છે એ સંવાદ, જ્યારે એક સાથી તેને પૂછે છે, “ફકીરા, શા માટે આ જોખમ ઉઠાવે છે?” ત્યારે ફકીરા શાંતિથી કહે છે, [short pause] “જો હું આજે ચૂપ રહીશ, તો આવનારી પેઢીઓ માટે ગુલામીનો વારસો છોડી જઈશ. આ લડાઈ મારી નથી, આ લડાઈ ન્યાયની છે.”

ફકીરાના મનમાં એક જ સતત ચાલતો સંઘર્ષ છે—તે જીતવા માંગે છે, પણ તેને ડર છે કે ક્યાંક તેના પોતાના જ લોકોમાં રહેલો વિશ્વાસઘાત તેની મંજિલને અધૂરી ન છોડી દે. [sigh] અન્ના ભાઉ સાઠેની કલમ અદભૂત છે; તેઓ જમીન સાથે જોડાયેલા માણસની ભાષામાં ક્રાંતિ લખે છે. તેમની શૈલીમાં એક પ્રકારનું લોહી ગરમ કરી દે તેવું જોમ છે.

આ પુસ્તકનો મૂળ સૂર એ છે કે સત્તા ક્યારેય ન્યાય આપતી નથી, તે તો છીનવવી પડે છે. “Fakira” સમાજની ક્રૂરતા અને માનવીય સંવેદના વચ્ચેનું એવું સંતુલન છે જે વાંચકને વિચારવા મજબૂર કરે છે. જ્યારે ફકીરાને ફાંસીના માંચડા તરફ લઈ જવામાં આવે છે, ત્યારે તેના ચહેરા પરનો વિજયી ભાવ શું કહે છે? [long pause] શું શારીરિક અંત એ ખરેખર હાર છે, કે પછી એક અમર ક્રાંતિની શરૂઆત? આ પ્રશ્ન તમને પુસ્તક પૂરું કરવા પ્રેરે છે.