ફણિયમ્મા

એક રસપ્રદ તથ્ય એ છે કે એમ.કે. ઇન્દિરાએ આ અદભૂત નવલકથા ‘Phaniyamma’ લખવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેમની ઉંમર ૬૦ વર્ષથી વધુ હતી, અને આ કથા તેમણે તેમના જીવનના અનુભવો અને આસપાસની વાસ્તવિકતામાંથી નિચોવીને લખી હતી.

‘Phaniyamma’ એ માત્ર એક સ્ત્રીની સંઘર્ષગાથા નથી, પરંતુ તે સમયના સમાજની જડતા પરનો એક પ્રહાર છે. વાર્તામાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. ઘરના અંધારા ખૂણામાં, જ્યાં ફાનસનો આછો પીળો પ્રકાશ દીવાલો પર લાંબી પડછાયાઓ પાડે છે અને અગરબત્તીની મીઠી સુગંધ હવામાં ઘેરાયેલી છે, ત્યાં નાની ફણીયમ્મા બેઠી છે. તેના વાળ કપાઈ ગયા છે, કપાળ પરની બિંદી ભૂંસાઈ ગઈ છે, અને સફેદ વસ્ત્રોમાં તે જાણે અદ્રશ્ય થવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે. તેના મનમાં એક જ વિચાર ઘૂંટાય છે: “શું મારું અસ્તિત્વ ફક્ત આ ચાર દીવાલો અને નિયમો પૂરતું જ સીમિત છે?”

ત્યાં જ એક સંવાદ યાદ આવે છે. જ્યારે એક પાત્ર તેને પૂછે છે, “શું તને આ જીવનથી ડર નથી લાગતો?” ત્યારે ફણીયમ્મા શાંતિથી ઉત્તર આપે છે, “જેણે પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવી દીધું છે, તેને ફરી કશું ગુમાવવાનો ડર હોતો નથી.” [sigh] એમ.કે. ઇન્દિરાની લેખિની અહીં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી છે. તેઓ લખે છે: “તેણીનું મૌન એ કોઈ લાચારી નહોતી, પરંતુ એક તોફાન પહેલાની શાંતિ હતી.”

આ પુસ્તકનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે પરંપરાના નામે સ્ત્રીની આત્માને કચડી શકાતી નથી. ફણીયમ્માનું જીવન એ સાબિત કરે છે કે મર્યાદાઓ વચ્ચે પણ કરુણા અને સેવા દ્વારા પોતાની ઓળખ ઊભી કરી શકાય છે. લેખિકાએ તેમની ભાષામાં એટલી સચોટતા રાખી છે કે વાચક દરેક પીડાને અનુભવી શકે છે.

શું એક સ્ત્રી સમાજના અંધકારને ચીરીને પોતાનો દીવો પ્રગટાવી શકે? આ પ્રશ્ન જ ‘Phaniyamma’ ને સદીઓ સુધી જીવંત રાખે છે. તે જીવનની એક એવી સફર છે જે તમને અંદરથી હચમચાવી નાખશે અને જીવન જીવવાની એક નવી દ્રષ્ટિ આપશે.