પિંજર (ધ સ્કેલેટન)

શું કોઈ વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ તેના નામ અને ધર્મમાં સમાયેલું છે, કે પછી એ હાડપિંજર માત્ર સંજોગોના કેદખાનામાં જીવતું એક નિર્જીવ માળખું છે? અમૃતા પ્રીતમની ‘Pinjar (The Skeleton)’ આ સવાલનો અત્યંત પીડાદાયક જવાબ આપે છે.

૧૯૪૭ના ભાગલાની આગમાં જ્યારે માનવતા બળી રહી હતી, ત્યારે પુરો નામની એક યુવતીનું જીવન પણ હંમેશા માટે વેરવિખેર થઈ ગયું. રશીદ દ્વારા કરવામાં આવેલું તેનું અપહરણ માત્ર એક સ્ત્રીનું અપમાન નહોતું, પણ એક આખી ઓળખનો વિનાશ હતો.

યાદ છે મને એ દ્રશ્ય, જ્યાં પુરો પોતાના ઘરની ગલીઓમાં પાછી ફરવા માંગે છે, પણ તેનો પરિવાર તેને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. રશીદ પૂછે છે, “તું શું ઈચ્છે છે?” અને પુરોનો જવાબ પથ્થર હૃદયને પણ પીગળાવી દે તેવો છે. તે કહે છે, “જેણે એકવાર પોતાની જમીન ગુમાવી દીધી હોય, તેને બીજું કોઈ આંગણું પોતાનું લાગતું નથી.”

અમૃતા પ્રીતમની કલમમાં એક અદભૂત જાદુ છે. તેઓ આખી વાર્તાને ખૂબ જ બારીકાઈથી વણી લે છે. તેઓ લખે છે, “દરેક સ્ત્રીનું શરીર એક પિંજર છે, જે સામાજિક રિવાજોના તારથી ગૂંથાયેલું છે.” પુરોનો સંઘર્ષ એ માત્ર શારીરિક કેદની વાર્તા નથી, પણ એ મનના ઊંડાણમાંથી આવતી મુક્તિની લડાઈ છે. જ્યારે તેને પાછા જવાની તક મળે છે, ત્યારે તે ત્યાં જ રહેવાનું પસંદ કરે છે જ્યાં તેને પ્રેમ નથી મળ્યો, પણ જ્યાં તેણે પોતાનું અસ્તિત્વ ફરીથી શોધ્યું છે.

[sigh]

આ પુસ્તક ભાગલાના ઈતિહાસની માત્ર એક ડાયરી નથી, પણ એ ચીસ છે જે આજે પણ સાંભળી શકાય છે. અમૃતા પ્રીતમ આપણને સમજાવે છે કે જ્યારે ધર્મ અને સમાજના નામે વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ છીનવાઈ જાય છે, ત્યારે તે માણસ મટીને માત્ર એક હાડપિંજર બની જાય છે. શું પુરોનું આ નવું જીવન તેને ખરેખર મુક્તિ અપાવશે? કે પછી તે હંમેશા માટે તે અજાણ્યા પિંજરમાં કેદ રહેશે? આ સવાલોના જવાબ શોધવા માટે ‘Pinjar (The Skeleton)’ વાંચવી અનિવાર્ય છે.