ਆਰਣਯਕ

ਕੀ ਇਨਸਾਨੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ‘Aranyak (Of the Forest)’ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਿਭੂਤੀਭੂਸ਼ਣ ਬੰਧੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਇੱਕ ਅਮਰ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲਬਤੂਲੀਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰਹੱਸਮਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ, ਸਦੀਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਤਿਆਚਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਆਚਰਣ ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਬਾਬੂ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਸਾਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਇਸਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।” ਸਤਿਆਚਰਣ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ‘ਵਿਕਾਸ’ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੀ ਮਿਟਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਬੰਧੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਜਾਦੂਈ ਹੈ; ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜੰਗਲ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸੰਗੀਤ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।”

ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਸਤਿਆਚਰਣ ਦਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਿਆ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੇਵੱਸ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘Aranyak (Of the Forest)’ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗੀ। [long pause]