नाले (काल)

ज्या माणसाला उद्याची स्वप्ने पाहण्याचा कोणताही अधिकार नाही, तोच माणूस जेव्हा आजच्या असह्य वास्तवाशी झुंजतो, तेव्हा काय घडते? ‘Innale (Yesterday)’ या पुस्तकाचे हे एक विसंगत सत्य आहे. पी. केशवदेव यांच्या लेखणीतून उतरलेले हे पुस्तक आपल्याला अशा एका विश्वात घेऊन जाते, जिथे काळाचे चक्र केवळ दुःख आणि गरिबीच्या भोवती फिरते.

[short pause]

येथे एक दृश्य आठवते—धुळीने माखलेली एक झोपडी. बाहेर पावसाची संततधार सुरू आहे आणि भिंतींमधून ओलसर मातीचा उग्र वास घरात दरवळत आहे. मंद प्रकाशात एक मजूर आपल्या थकलेल्या हातांनी रोट्याचा तुकडा शोधतोय. केशवदेव यांची भाषा इथे साधी नाही, ती जिवंत आहे. ते लिहितात, “गरिबी जेव्हा घरात पाऊल ठेवते, तेव्हा ती फक्त अन्नाचा घास चोरत नाही, तर माणसाचा स्वाभिमानही गिळंकृत करते.”

एका प्रसंगात जेव्हा मालक आणि मजूर समोरासमोर उभे राहतात, तेव्हा संवादातील धार अंगावर काटा आणते. मालक उपरोधाने विचारतो, “इतके कष्ट करून तुला मिळाले तरी काय?” त्यावर तो मजूर, ज्याच्या डोळ्यांत उद्याची कोणतीही आशा उरलेली नाही, तो थरथरत्या आवाजात उत्तर देतो, “मला जे मिळाले, ते कदाचित तुम्हाला कधीच समजणार नाही… ते म्हणजे माझी हार पत्करण्याची तयारी नसलेले हृदय.” [medium pause]

या पुस्तकाचे खरे मर्म केवळ गरिबीचे चित्रण करण्यात नाही, तर ती गरिबी माणसाच्या आत्म्याला कशी कुरतडते, यात आहे. केशवदेव समाजव्यवस्थेतील विषमतेवर प्रहार करताना मानवी स्वभावातील जिद्द आणि हतबलता यांची जी गुंफण घालतात, ती अद्भूत आहे. [sigh]

हे केवळ एका मजुराचे आयुष्य नाही, तर मानवी अस्तित्वाचा संघर्ष आहे. वाचताना कधी कधी आपल्याला अस्वस्थ वाटेल, पण हेच तर एका महान लेखकाचे यश आहे. ‘Innale (Yesterday)’ हे पुस्तक वाचून संपवताना मनात एकच प्रश्न राहतो—आजचा हा संघर्ष उद्याच्या कोणत्या क्रांतीची बीजे पेरतोय? ही एक अशी कलाकृती आहे, जी तुम्ही वाचायलाच हवी. [long pause] तुम्ही हे पुस्तक हाताळाल, तेव्हा तुम्हाला जाणवेल की काळाचे ‘काल’ आणि ‘आज’ यांच्यातील अंतर किती बारीक आहे.