ਤੁਲਸੀਕਾਯਾਰੋ

ਦਵਾਰਕਾਦਾਸ ਆਪਣੀ ਘਰ ਦੀ ਟੁੱਟਦੀ ਹੋਈ ਦਹਿਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਕਾਗਜ਼, ਜੋ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਗਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਰਾਧਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

“Tulsikayaro” ਵਿੱਚ ਜ਼ਵੇਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। [short pause] ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਧਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਬਾਬਾ, ਇਹ ਰੀਤਾਂ ਸਾਡਾ ਖੂਨ ਚੂਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।” ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾਦਾਸ ਦੀ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਪੁੱਤਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਬਿਨਾਂ ਜਿਉਣਾ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਹੈ।”

ਮਾਧਵ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਣਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। [sigh] ਜ਼ਵੇਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਵਿਮਈ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਸਦੀ ਤਕਦੀਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਹੀ ਹਨ? ਮਾਧਵ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਾਅ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਕੀ ਇੱਕ ਬੇਵੱਸ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ, ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਜ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਬ ਦੇਵੇਗਾ? “Tulsikayaro” ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਇਹ ਜਵਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗਾ।