ਅਪਰਾਧਿਨੀ ਆਤਮਕਥਾ

‘Apradhini Aatmakatha’ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਕਾਬ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਝਾਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਚੁਨੀਲਾਲ ਮਾਡੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮ ਕੋਈ ਚੋਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਚਾਰ ਮਜਬੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ: ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੜਨ ਦੀ ਬੋਅ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਨਾਇਕ ਇੱਕ ਖੂੰਜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। [short pause] ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਕਦੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਰੋਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਚੁਰਾਉਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਡੀਆ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਸਤਕ ਸੀ।”

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ?” ਤਾਂ ਸਾਥੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਦਾ ਹੈ, “ਆਜ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਭਰੇ ਹੋਣ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹਨ।” [sigh]

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੁਨੀਲਾਲ ਮਾਡੀਆ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਤੀਖਣਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਕ, “ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੋਂ ਦੀ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਸੀ,” ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਖੁਦ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਬੇਬਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ‘Apradhini Aatmakatha’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ। [uhm] ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।