ਸਿਮਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਮਰਤੀ

ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਜਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੁਰੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “Smriti Ane Vismriti” ਇਸੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਸੁਰੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੰਬਈ ਵਰਗੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਯਾਦਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਕਥਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਅਤੀਤ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ— ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਾਂਗੇ?

[sigh]

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਹ ਪੰਨੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਦੇ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ? ਸੁਰੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ “Smriti Ane Vismriti” ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਜਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।