સ્મૃતિ અને વિસ્મૃતિ

ગુજરાતી સાહિત્યના આધુનિક યુગનો પાયો નાખનાર પુસ્તક “Smriti Ane Vismriti” એ માત્ર સંસ્મરણો નથી, પણ માનવ મન કેવી રીતે પોતાની ભૂતકાળની ઘટનાઓને ઘડે છે અને તોડે છે તેનો એક અદભુત આયનો છે. સુરેશ જોશી આપણને સમજાવે છે કે આપણી યાદો એ સત્ય નથી, પણ સત્યનું એક અપૂર્ણ અને વ્યક્તિલક્ષી ચિત્ર છે.

સુરેશ જોશી એક જાણીતા સર્જક અને ચિંતક હતા, જેમણે ભાષાની મર્યાદાઓને ઓળંગીને સ્મૃતિઓના કેનવાસ પર માનવ જીવનના રહસ્યો ઉકેલ્યા છે. એક જગ્યાએ તેઓ લખે છે — ‘સ્મૃતિ એટલે ભૂતકાળનું પુનરાવર્તન નહીં, પણ વર્તમાનમાં એની થતી એક રચના.’ આ વાક્ય સમજાવે છે કે આપણે ભૂતકાળને જે રીતે યાદ કરીએ છીએ, તે જ આપણી વર્તમાનની ઓળખ નક્કી કરે છે.

પુસ્તકનો મુખ્ય સાર એ છે કે માનવીય જીવનના અર્થને સમજવા માટે આપણે આપણી યાદોની સાથે સાથે તેને ભૂલવાની કળાને પણ અપનાવવી પડે છે. સુરેશ જોશી બાળપણની નિર્દોષતા અને મુંબઈ જેવા મહાનગરોની એકલતા વચ્ચેના સંઘર્ષને ખૂબ જ સૂક્ષ્મ રીતે રજૂ કરે છે. તેમના મતે, માણસનું અસ્તિત્વ તેના બાળપણના છાપ અને વિસરાઈ ગયેલી ક્ષણોના સરવાળા જેવું છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે યાદો જેટલી સુંદર છે, એટલી જ તે ભ્રામક પણ છે. [sigh] તેઓ પોતાની બહેનના અવસાન જેવી કરુણ ક્ષણોના આધારે એ સત્ય સ્થાપિત કરે છે કે જીવનનું સૌંદર્ય તેની નશ્વરતામાં છે.

કેટલાક ટીકાકારો કહે છે કે લેખકનો અભિગમ ખૂબ જ નિરાશાવાદી છે, પરંતુ સુરેશ જોશી તેના જવાબમાં જણાવે છે કે સત્યનો સ્વીકાર કરવો એ નિરાશા નથી, પણ મુક્તિ છે. આ પુસ્તક આપણને શીખવે છે કે જીવનની સાર્થકતા અત્યારે જીવવામાં અને યાદોના ભારને હળવો કરવામાં રહેલી છે. [uhm] આ પુસ્તક માત્ર વિચારોનો સંગ્રહ નથી, પણ એક અનુભૂતિ છે. શું આપણે ખરેખર આપણા ભૂતકાળને જાણીએ છીએ, કે માત્ર તેની ભ્રમણામાં જીવીએ છીએ? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે “Smriti Ane Vismriti” વાંચવું અનિવાર્ય છે.