ਲੀਲੀ ਵਾਗਰ

ਕੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੀ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਮਾਸਟਰਪੀਸ “Lili Vagar” ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਇੱਥੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।”

ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਖੂਹ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ, ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੇਤ ਹੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਨਾ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਨਹੀਂ।” [short pause]

ਪਰ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਅਸਲ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ। “Lili Vagar” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲਗਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। [sigh]

ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਫਲਸਫੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਵਾਕ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚਸ਼ਮਾ ਮਿਲੇਗਾ ਜੋ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਮੋਹ-ਭਰੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਇਸ ਸੋਕੇ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇਗੀ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੇਗੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।