लिली वागर

पन्नालाल पटेल यांनी लिहिलेली ‘Lili Vagar’ ही कादंबरी केवळ एका गावाच्या संघर्षाची गोष्ट नाही, तर एक गूढ सत्य आहे; यात निसर्गाचा कोप आणि मानवी जिद्द यांच्यातील असा एक धागा आहे, जो वाचताना आजही अनेकांना आपल्या पूर्वजांच्या मातीची ओढ जाणवते.

गाव तहानेने व्याकुळ झाले आहे. जमिनीला भेगा पडल्यात आणि आकाशाकडे लागलेले डोळे थकलेत. दुपारची वेळ, जणू सूर्याने अग्नीचा वर्षाव सुरू केलाय. वाळलेल्या मातीचा उग्र वास नाकात शिरतोय. अशातच, मुख्य नायक आपल्या हातातील फावड्याने जिद्दीने जमिनीचा थर उकरतोय. पन्नालाल पटेल यांच्या लेखणीत अशी ताकद आहे की, तुम्हाला त्या फावड्याचा मातीवर होणारा ‘खस-खस’ आवाज आणि त्या तरुणाच्या कपाळावरून ओघळणारा घाम स्पष्ट जाणवेल.

एका दृश्यात, गावातील ज्येष्ठ त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न करतात. तो वृद्ध म्हणतो, “वेड्या, या धगधगत्या जमिनीत पाणी शोधणे म्हणजे मृगजळामागे धावणे आहे.” नायक शांतपणे उत्तर देतो, “काका, जर आपणच हार मानली, तर ही जमीन पुन्हा कधीच हिरवी होणार नाही.” [short pause] हे संवाद ऐकताना मनाला एक वेगळीच धडधड जाणवते.

ही कादंबरी मानवी सहकार्याची आणि निसर्गाशी जुळवून घेण्याच्या कलेची एक मोठी शिकवण देते. पन्नालाल पटेल यांचे वर्णन इतके जिवंत आहे की ते लिहितात, “जणू धरतीमातेने आपल्या कष्टाला सलाम करण्यासाठी धरणीच्या पोटातून अमृताची धार वर काढली.” [sigh]

पन्नालाल पटेल यांच्या लेखनाची शैली साधी पण खोल आहे. ते शब्दांतून मातीचे वास्तव मांडतात. हे पुस्तक वाचताना केवळ कथानक समोर येत नाही, तर जगण्याकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टीकोन मिळतो. गरिबी आणि निसर्गाच्या दुष्टचक्रात अडकलेला माणूस जेव्हा विज्ञानाची जोड देऊन श्रमाला कष्टाची धार देतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘Lili Vagar’ उमलते.

आता प्रश्न उरतो, तो कोणता गुप्त झरा असेल जो अख्ख्या गावाला पुन्हा जिवंत करेल? आणि त्या तरुणाचे प्रेम त्या दुष्काळात कसं बहरतं? हे जाणून घेण्यासाठी ‘Lili Vagar’ चा प्रवास एकदा अनुभवलाच पाहिजे.