ਪਾਟਨਵਾਧ

ਪਾਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੂੰਜਲ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੁੱਠ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਟਣ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ “Patanvaadh” ਹੈ।

ਧੂਮਕੇਤੂ (ਗੌਰੀਸ਼ੰਕਰ ਗੋਵਰਧਨਰਾਮ ਜੋਸ਼ੀ) ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਮੂੰਜਲ ਮਹਿਤਾ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭੀਮਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਮੂੰਜਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਅਪਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਧੋਖਾ, ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਜੋੜ ਹੈ; ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: “ਇਤਿਹਾਸ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” [sigh]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਰਾਜ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਪਾਟਣ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੂੰਜਲ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਪਾਟਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਇਹ ਗਾਥਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖੇਗੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ।