ਨਰਮਦ ਨੀ ਕਵਿਤਾ

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅੱਖਰ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਰਮਦਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲਸ਼ੰਕਰ ਦਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਰਮਦ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਚੁਣਿਆ: ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤੜਪ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ “Narmad Ni Kavita” ਦਾ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਹੈ: ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।

ਨਰਮਦ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ — “ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” [short pause] ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਕੌਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਨਰਮਦ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼ ਸੀ—ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੌੜੀ ਦਵਾਈ ਹੀ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੱਕ, ਹਰ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਹੈ। ਨਰਮਦਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲਸ਼ੰਕਰ ਦਵੇ (ਨਰਮਦ) ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ? ਇਹ ਸਫ਼ਰ “Narmad Ni Kavita” ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।