नर्मदची कविता

एका बाजूला जुन्या परंपरांचा अभिमान बाळगणारा कवी आणि दुसऱ्या बाजूला आधुनिकतेच्या वाटेवर चालणारा बंडखोर क्रांतिकारक, हे दोन्ही एकाच व्यक्तीच्या लेखणीतून उतरले तर काय घडेल? हा विरोधाभास म्हणजे ‘Narmad Ni Kavita’ या संग्रहाचा आत्मा आहे. नर्मदाशंकर लालशंकर दवे, ज्यांना आपण ‘नर्मद’ म्हणून ओळखतो, ते केवळ कवी नव्हते, तर भारतीय प्रबोधन काळातील एक तप्त ठिणगी होते.

नर्मदाशंकर लालशंकर दवे यांचे हे लेखन एका साध्या विचारावर आधारलेले आहे: “जुना इतिहास स्मरणात ठेवून, स्वतःच्या चुका सुधारत एका नव्या आणि स्वाभिमानी राष्ट्राची उभारणी करणे.” हेच या साऱ्याचे मुख्य सूत्र आहे. [short pause]

नर्मद एका ठिकाणी लिहितात— “जे जे जुने ते ते सर्व चांगले नाही आणि जे जे नवीन ते ते सर्व वाईट नाही.” या वाक्यातून ते काळाची पावले ओळखून समाजाला साचलेपणातून बाहेर पडण्याचे आवाहन करतात. ते केवळ शब्दांचे खेळ खेळत नाहीत, तर जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक नैतिकतेचा ऱ्हास यांवर थेट प्रहार करतात. वीर सिंग सारख्या वीरांच्या शौर्यगाथा गातानाच, ते स्त्रियांच्या दुःखाला आणि त्यांच्या संघर्षाला आपल्या कवितेत सन्मानाचे स्थान देतात.

काही टीकाकार म्हणतात की, नर्मदाशंकर यांची शैली खूप आक्रमक आहे, पण नर्मद याचे उत्तर देताना स्वतःच्या साहित्यातून सांगतात की, जेव्हा समाज झोपलेला असतो, तेव्हा त्याला जागे करण्यासाठी मृदू शब्दांची नाही, तर कठोर सत्याची गरज असते. निसर्गाचे बदलणारे ऋतू असोत किंवा माणसाच्या आयुष्यातील एकटेपणा, त्यांच्या लेखणीत एक वेगळीच खोली आहे.

नर्मदाशंकर लालशंकर दवे यांनी स्वतःच्या आयुष्यात जे पाहिले, जे अनुभवले ते या कवितेतून ओसंडून वाहते. ते केवळ कवी नव्हते, तर आधुनिक भारताच्या जडणघडणीचे एक शिल्पकार होते. [sigh]

आजही, जेव्हा आपण स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेतो, तेव्हा ‘Narmad Ni Kavita’ आपल्याला आरशासारखा दिशा दाखवतो. ही केवळ कविता नाही, तर स्वतःला आणि आपल्या देशाला नव्याने घडवण्याची एक प्रेरणा आहे. जुन्या इतिहासाचे स्मरण करून, स्वतःच्या चुका सुधारत एका नव्या आणि स्वाभिमानी राष्ट्राची उभारणी करणे, हेच नर्मदाशंकर यांचे ध्येय आहे. वाचायला सुरुवात करा आणि बघा, तुमच्या आतली क्रांती कशी फुलते.