ਗਰਭਰੇਸ਼ਿਮ

“Garbhareshim” ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਹ ਦੁਰਲੱਭ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੀ.ਐਸ. ਖਾਂਡੇਕਰ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਇੰਝ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦੀ ਸੀਲਣ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਤੜਫ ਸਾਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਕਿਸੇ ਅਦਿੱਖ ਜੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। [short pause]

ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਲੀਲਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਲੀਲਾ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ?” ਇੰਦਰਾ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਮੌਤ ਹੈ, ਲੀਲਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਘੁੱਟ ਕੇ ਮਰਨਗੀਆਂ।”

ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਡਰ ਉਸਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। [sigh] ਵੀ.ਐਸ. ਖਾਂਡੇਕਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਉਦੋਂ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਉਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਚੀਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕੇਗੀ, ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦਬਾ ਲਵੇਗਾ? [long pause] ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ।