ਅਮਰ ਕਥਾ (ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ)

“Amar Katha” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਾਖੰਡੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਨਕਾਬ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਿਨੋਦਿਨੀ ਦਾਸੀ, ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਕਲਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਜਾਤ ਜਾਂ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨੋਦਿਨੀ ਦਾਸੀ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਟੇਜ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ — ‘ਕਲਾ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।’ [medium pause] ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਰੰਗਮੰਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਬਿਨੋਦਿਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਘੋਸ਼ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਥੀਏਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖਾ ਮਿਲਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਨੋਦਿਨੀ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।

[sigh] ਬਿਨੋਦਿਨੀ ਦਾਸੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਬਣਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਘੜ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ ਮੰਗ ਕੇ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ? [long pause] ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ “Amar Katha” ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।