अमर कथा (माझी कहाणी)

एका अठराव्या शतकातील स्त्रीच्या आयुष्यातील वेदना आणि अभिमान जेव्हा शब्दांतून ओसंडून वाहतो, तेव्हा निर्माण होणारा अनुभव म्हणजे ‘Amar Katha’. दारिद्र्याच्या अंधारातून प्रकाशाच्या झगमगाटाकडे जाताना, ज्या सामाजिक भिंतींना तिने धडक दिली, त्यातील तडे आजही आपल्याला अस्वस्थ करतात. ‘Amar Katha’ हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका अभिनेत्रीचा प्रवास नसून, पितृसत्ताक व्यवस्थेच्या विरोधात उभ्या ठाकलेल्या एका कलाकाराचा लढा आहे.

बिनोदिनी दासी या १९ व्या शतकातील बंगाली रंगभूमीवरील एक दिग्गज अभिनेत्री होत्या. गरिबीतून वर येताना त्यांनी जे काही भोगले, ते वाचताना आजही अंगावर शहारे येतात. हे पुस्तक एका ओळीत सांगायचे तर: कलेवर प्रेम करणाऱ्या एका स्त्रीने समाजाचा तिरस्कार पत्करून स्वतःची ओळख कशी निर्माण केली, याचा हा प्रवास आहे.

एका ठिकाणी बिनोदिनी लिहितात — “माझ्या कलेच्या बदल्यात मला केवळ उपेक्षा आणि बदनामीच मिळाली.” हे वाक्य त्यांच्या त्या वेळच्या मनातील खदखद दर्शवते. त्या काळी अभिनेत्री असणे म्हणजे समाजाच्या नजरेत ‘नैतिकदृष्ट्या भ्रष्ट’ असणे होते. बिनोदिनी यांनी गिरिशचंद्र घोष यांच्यासारख्या दिग्गजांसोबत काम केले, पण या सर्व यशाच्या मागे एक मोठी किंमत चुकवावी लागली. त्या मांडतात, “रंगभूमीवर मी राणी होते, पण पडद्यामागे मी एक लाचार वस्तू मानली जात होते.”

अनेकांना असे वाटते की, हे केवळ त्यांच्या वैयक्तिक दुःखाचे वर्णन आहे. पण नाही, हे पुस्तक त्या काळातील रंगभूमीवरील शोषणाचा एक ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे. अभिनयाचे बारकावे आणि त्यामागची मेहनत सांगताना त्या सांगतात, “पात्राच्या वेदनेशी एकरूप होण्यासाठी स्वतःचे आयुष्य पणाला लावावे लागते.” [short pause]

काही टीकाकारांचे असे म्हणणे आहे की, त्यांनी हे पुस्तक सूडाच्या भावनेतून लिहिले. पण बिनोदिनी यांच्या लेखणीत सूडापेक्षा सत्य सांगण्याची तीव्र ओढ अधिक जाणवते. त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील अपयशाची आणि त्यातून आलेल्या वैराग्याची स्पष्ट कबुली दिली आहे.

[sigh]